492 sayılı Harçlar Kanunu, dava ve taşınmaz işlemlerinin nakit akışını belirleyen kanundur: harç ödenmedikçe işlem yapılmaz, ama bazı harçlar peşin, bazıları karar sonrası alınır ve bir kısmı hiç alınmaz.
Şirketler için en çok gözden kaçan hüküm m.123'tedir: anonim, limited ve kooperatiflerin kuruluş, pay devri, sermaye artırımı, birleşme, devir, bölünme ve tür değiştirme işlemleri ile banka ve finansman şirketi kredilerine ve teminatlarına ilişkin işlemler — yargı harçları hariç — bu Kanunda yazılı harçlardan müstesnadır. Aşağıdaki değerlendirme 492 sayılı Kanunun mevzuat.gov.tr'deki resmî güncel metnine dayanıyor (6 Eylül 2026'da okundu).
Genel ilke: harç ödenmeden işlem yok
Peşinlik (m.127). "Bu kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, harçların tamamı peşin olarak ödenmeden harca mevzu olan işlem yapılmaz."
🔴 Memurun sorumluluğu (m.128). "Gerekli harçları tamamen almadan işlem yapan memurlar harcın ödenmesinden mükellefler ile müteselsilen sorumludurlar." Bu fıkra, harç eksikliğinin neden işlem aşamasında sıkı denetlendiğini açıklar.
Yargı işlemlerinde (m.32). "Yargı işlemlerinden alınacak harclar ödenmedikçe mütaakıp işlemler yapılmaz." Ancak bir kolaylık vardır: "ilgilisi tarafından ödenmiyen harcları diğer taraf öderse işleme devam olunmakla beraber bu para muhakeme neticesinde ayrıca bir isteğe hacet kalmaksızın hükümde nazara alınır."
Yargı harcının mükellefi (m.11). "Genel olarak yargı harçlarını davayı açan veya harca mevzu olan işlemin yapılmasını istiyen kişiler ödemekle mükelleftir." Resen yapılan işlemlerde harç, aksine hüküm yoksa lehine işlem yapılan kişilerden alınır.
Karar ve ilam harcı: dörtte bir ve yirmide bir
🔴 m.28/a (23/7/2010 tarihli 6009 sayılı Kanunla değişik). "Karar ve ilam harçlarının dörtte biri peşin, geri kalanı kararın tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir."
🔑 Ölüm ve cismani zararda indirimli peşin oran. "Şu kadar ki, ölüm ve cismani zarar sebebiyle açılan maddi ve manevi tazminat davalarında peşin alınan harcın oranı yirmide bir olarak uygulanır."
Bu fıkra, ağır bedensel zarar dosyalarında dava açmanın önündeki nakit engelini doğrudan azaltır: peşin harç, genel orandan beşte birine iner.
🔴 Bakiye harç engel değildir. "Bakiye karar ve ilam harcının ödenmemiş olması, hükmün tebliğe çıkarılmasına, takibe konulmasına ve kanun yollarına başvurulmasına engel teşkil etmez."
Uygulamada en sık yanlış bilinen kural budur: kalan karar ve ilam harcı ödenmeden de tebliğ, icra takibi ve istinaf/temyiz mümkündür.
İcra tahsil harcı (m.28/b). İcra takiplerinde tahsil harcı alacağın ödenmesi sırasında, ödeme yapılmayan hâllerde harç alacağının doğması tarihinden itibaren 15 gün içinde ödenir. "Harç alacağı icranın yerine getirilmesiyle doğar." Aynı hükümler, konunun değeri üzerinden alınacak iflas harçlarında da uygulanır.
Depozito, defter ve miras işleri (m.28/c). (1) sayılı tarifenin (D) bölümündeki harçlar işin sonundan itibaren 15 gün içinde ödenir.
Kamulaştırmasız el atmada iki iptal kararı
Resmî metnin m.28/a bendine düşülen dipnotlar, aynı cümle hakkında iki ayrı Anayasa Mahkemesi iptali kaydeder ve ikisi birbirini tamamlar.
🔴 Birinci karar. Anayasa Mahkemesinin 8/9/2022 tarihli ve E.2022/61, K.2022/101 sayılı Kararı ile bendin birinci cümlesi, "davalısı harçtan muaf olan kamulaştırmasız el atma nedeniyle açılan tazminat davaları" yönünden iptal edilmiştir.
🔴 İkinci karar. Anayasa Mahkemesinin 8/10/2025 tarihli ve E.2024/103, K.2025/201 sayılı Kararı ile bendin birinci cümlesindeki "kararın tebliğinden itibaren" ibaresi, bu kez "davalısı harçtan muaf olmayan kamulaştırmasız el atma nedeniyle açılan tazminat davaları" yönünden iptal edilmiştir. Resmî metin, kararın Resmî Gazetede yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe gireceğini kaydeder; metindeki parantez içi tarih ile karar tarihi arasında tutarsızlık göründüğünden, uygulanacak yürürlük tarihi Resmî Gazete yayım tarihinden hesaplanmalıdır.
🔑 İki karar birlikte okunduğunda, kamulaştırmasız el atma tazminat davalarında karar ve ilam harcının peşin alınması ve ödeme zamanı rejimi — davalının harçtan muaf olup olmamasına göre — genel kuraldan ayrışmaktadır. Davanın esasına ilişkin süre ve usul haritasını kamulaştırmasız el atma yazısında ele aldık.
Fazla peşin harcın iadesi (m.31). "Peşin alınan Karar ve İlam Harcı işin hitamında ödenmesi gerekenden fazla olduğu anlaşılırsa fazlalık istek üzerine geri verilir." İade resen değil, istek üzerine yapılır.
Nispi harçta matrah: değer nasıl belirlenir
İki ölçü (m.15). Yargı harçları, (1) sayılı tarifede yazılı işlemlerden değer ölçüsüne göre nispi, işlemin nev'i ve mahiyetine göre maktu esas üzerinden alınır.
🔑 Taşınmazın aynına ilişkin davalar (m.16/1-2). "Müdahelenin men'i tescil ve tapu kayıt iptali gibi gayrimenkulün aynına taallük eden davalarda gayrimenkulün değeri nazara alınır." Bu davalarda ayrıca ecrimisil ve tazminat gibi talepler de varsa, harç gayrimenkulün değeri ile talep olunan tazminat ve ecrimisil tutarı üzerinden alınır — iki matrah toplanır.
🔴 Değer gösterme zorunluluğu (m.16/3). "Değer tayini mümkün olan hallerde dava dilekçelerinde değer gösterilmesi mecburidir. Gösterilmemişse davacıya tesbit ettirilir. Tesbitten kaçınma halinde, dava dilekçesi muameleye konmaz."
Takip faizi (m.20). "İcra takiplerinde takipten sonra işliyecek olan faizler, harcın hesabında nazara alınmaz." Harç matrahı takip tarihindeki tutarla sınırlıdır.
Feragat, kabul ve sulhte harç
🔴 m.22. "Davadan feragat veya davayı kabul veya sulh, muhakemenin ilk celsesinde vuku bulursa, karar ve ilam harcının üçte biri, daha sonra olursa üçte ikisi alınır."
🔑 Sulh görüşmelerinin ilk duruşmadan önce sonuçlandırılması, karar ve ilam harcını üçte ikiden üçte bire indirir. Bu, arabuluculuk ve sulh takviminin sadece süre değil maliyet kararı da olmasının sebebidir.
Yargı harcından istisna işlemler
m.13 sayılı liste. Başlıcaları:
- Değeri elli Türk lirasını geçmeyen dava ve takipler — ticari senetlere ait takipler hariç;
- vasi tayini ve azli, hâkimin reddi talebinin kabulü ve hâkimin istinkafına ait kararlar;
- ayda yüz Türk lirasını geçmeyen nafakalara ait dava ve takipler — birden fazla kişi lehine nafakada her kişi lehine hükmedilen miktar müstakil olarak dikkate alınır;
- icra ve iflas dairelerinin kusuru yüzünden yanlış yapılmış işlemlerin ıslahı ve iptali;
- ticaret sicilinde resen yapılan düzeltmeler ile — 27/12/2023 tarihli 7491 sayılı Kanunla eklenen ibareyle — ilgililerin kusuru olmaksızın nüfus idareleri tarafından resen yapılacak düzeltmeler sonucu ticaret sicilinde yapılacak düzeltmeler;
- icra tetkik mercilerinin cezaya ilişkin kararları ve bunların temyizi;
- yetkili makamların isteyeceği ilam ve sair evrak suretleri;
- kamu adına Cumhuriyet savcıları tarafından hukuk mahkemelerine açılan davalar ve kanun yolu başvuruları;
- 🔑 genel bütçeye dâhil idarelerin (1) ve (3) sayılı tarifelere giren bütün işlemleri — bu işlemlerin harçlarının, idarelerin haklılığı nispetinde karşı taraftan tahsiline ilgili merciince karar verilir.
Kişisel muafiyet (m.14). Erler ve ihtiyaçları Devlet tarafından deruhte ve temin olunan onbaşı ve çavuşlar adliye işlemlerinden ötürü harçtan muaftır.
Tapu harcı: matrah ve düşük beyanın bedeli
Mükellef (m.58). Tarifede belirtilmeyen işlemlerde ve taraflar aksini kararlaştırmamışsa harcı: mülkiyet ve mülkiyetten gayrı aynî hakları iktisap edenler — birden fazla iseler hisseleri oranınca —, ipotek tesisinde ipoteği tesis edenler, kadastro işlerinde adlarına tescil yapılanlar, mirasta çıplak mülkiyet sahipleri, rücûlarda rücû eden taraf ve diğer işlemlerde lehine işlem yapılmış olanlar öder.
🔴 Matrah (m.63/2, 4/6/2008 tarihli 5766 sayılı Kanunla değişik). "Gayrimenkul devir ve iktisaplarında tapu ve kadastro harcı, emlak vergisi değerinden az olmamak üzere, beyan edilen devir ve iktisap bedeli üzerinden hesaplanır."
Matrah beyan edilen gerçek bedeldir; emlak vergisi değeri yalnızca taban işlevi görür.
Kat irtifakı (m.63/3, 2009'da eklendi). "Kat irtifaklı gayrimenkul devir ve iktisaplarında harç, devir ve iktisap bedelinin tamamı üzerinden hesaplanır."
🔴 Düşük beyanın yaptırımı (m.63/4). Tapuda işlem yapıldıktan sonra, emlak vergisi değerinden daha düşük bir bedel üzerinden harç ödendiğinin veya beyan edilen bedelin gerçek durumu yansıtmadığının tespiti hâlinde, aradaki farka isabet eden harç ikmalen veya resen tarh edilir ve "213 sayılı Vergi Usul Kanununda yer alan vergi ziyaı cezası bir kat uygulanır."
🔑 Tek koruma. Aynı fıkranın son cümlesi bir sınır çizer: "Takdir komisyonu kararlarına istinaden bu fıkra uyarınca tarhiyat yapılamaz." Yani gerçek bedelin tespiti takdir komisyonu kararına dayandırılamaz.
Kayıtlı değer (m.63/1). "Kayıtlı değer" veya "emlâk vergisi değeri" deyimi, 1319 sayılı Emlâk Vergisi Kanununun 29 uncu maddesine göre belirlenen vergi değerini ifade eder. Harcın hesabında on Türk lirasına kadar olan matrah kesirleri dikkate alınmaz.
Yabancı sermayeli şirketlerin taşınmaz edinim rejimini ayrı bir yazıda ele aldık.
Şirket işlemleri ve kredilerde harç istisnası
🔴 m.123/3 (25/12/2003 tarihli 5035 sayılı Kanunla değişik; sonraki değişikliklerle). İstisna kapsamı iki kümedir:
Birinci küme — şirket işlemleri. Anonim, eshamlı komandit, limited şirket ve kooperatiflerin kuruluş, pay devri, sermaye artırımı, birleşme, devir, bölünme ve nev'i değişiklikleri nedeniyle yapılacak işlemler.
İki genişleme. 15/7/2016 tarihli 6728 sayılı Kanunla fıkraya "pay devri" eklenmiş; 15/2/2018 tarihli 7099 sayılı Kanunla kapsam "ve limited şirketlerin" ibaresi "limited şirket ve kooperatiflerin" şeklinde değiştirilerek kooperatifleri de içine almıştır.
İkinci küme — krediler. Esnaf ve Sanatkârlar Kredi ve Kefalet Kooperatifleri — bu kooperatiflerce bankalardan kullandırılacak krediler için verilecek kefaletler ile Kredi Garanti Fonu Anonim Şirketi ve KVK m.4/1-(p) kapsamındaki kurumlarca verilecek kefaletler dâhil —, bankalar, finansman şirketleri, yurt dışı kredi kuruluşları ve uluslararası kurumlarca kullandırılacak kredilere, bunların teminatlarına ve geri ödenmelerine ilişkin işlemler.
🔑 İki sınır. İstisna "yargı harçları hariç" işler — 2012'de 6322 sayılı Kanunla eklenen bu parantez, kredi uyuşmazlıklarından doğan dava ve icra harçlarını kapsam dışında tutar. Ayrıca "finansman şirketleri" ibaresi de 6728 (2016) ile eklenmiştir.
Aynı işlemlerin damga vergisi boyutunu damga vergisi yazısında ele aldık; iki istisna rejimi çoğu işlemde birlikte okunur.
Özel kanun istisnaları (m.123/1). "Özel kanunlarla harçtan muaf tutulan kişilerle, istisna edilen işlemlerden harç alınmaz."
🔴 İşçi muafiyetinin sınırı (m.123/2). İş Kanununa tabi işçilerin ve çırakların iş mahkemelerindeki dava ve bu mahkemelerden aldıkları ilamların takiplerinde harçtan muafiyet; "gündelikleri veya aylık ücretleri 16 yaşını doldurmuş işçiler için belirlenen asgari ücreti geçmeyen" işçiler ve çıraklar hakkında uygulanır.
Muafiyet her işçi için otomatik değildir; ücret eşiği aşıldığında harç doğar.
Tek tabloda
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Genel ilke | Harç peşin ödenmeden işlem yapılmaz | m.127 |
| 🔴 Memur | Harcı almadan işlem yapan memur müteselsilen sorumlu | m.128 |
| Yargıda | Harç ödenmedikçe müteakip işlem yok | m.32 |
| Karşı taraf öderse | İşleme devam; ödenen para hükümde nazara alınır | m.32 |
| Mükellef | Davayı açan veya işlemi isteyen | m.11 |
| Resen işlem | Lehine işlem yapılandan alınır | m.11 |
| 🔴 Karar ve ilam harcı | Dörtte biri peşin, kalanı tebliğden bir ay içinde | m.28/a |
| 🔑 Ölüm/cismani zarar | Peşin oran yirmide bir | m.28/a |
| Bakiye harç | Tebliğ, takip ve kanun yollarına engel değil | m.28/a |
| İcra tahsil harcı | Ödeme sırasında; ödenmezse 15 gün | m.28/b |
| Harç alacağı | İcranın yerine getirilmesiyle doğar | m.28/b |
| 🔴 AYM 2022 | m.28/a c.1, davalısı harçtan muaf kamulaştırmasız el atmada iptal | m.28 dipnotu |
| 🔴 AYM 2025 | "kararın tebliğinden itibaren" ibaresi, muaf olmayan davalarda iptal | m.28 dipnotu |
| Fazla peşin harç | İstek üzerine iade edilir | m.31 |
| Ölçüler | Değere göre nispi, niteliğe göre maktu | m.15 |
| Taşınmazın aynı | Gayrimenkulün değeri esas | m.16/1 |
| Ek talepler | Ecrimisil ve tazminat matraha eklenir | m.16/2 |
| 🔴 Değer gösterme | Zorunlu; kaçınılırsa dilekçe muameleye konmaz | m.16/3 |
| Takip faizi | Takipten sonraki faiz matraha girmez | m.20 |
| 🔴 Feragat/kabul/sulh | İlk celsede 1/3, sonra 2/3 | m.22 |
| İstisna | 50 TL'yi geçmeyen dava ve takipler (ticari senet hariç) | m.13/a |
| İstisna | Ayda 100 TL'yi geçmeyen nafakalar | m.13/c |
| İstisna | İcra dairesi kusuruyla yapılan işlemlerin ıslahı | m.13/d |
| İstisna | Ticaret sicilinde resen düzeltmeler (7491, 2023 ile genişledi) | m.13/e |
| İstisna | Genel bütçeye dâhil idarelerin (1) ve (3) sayılı tarife işlemleri | m.13/j |
| Tahsil | Bu harçlar haklılık nispetinde karşı taraftan alınır | m.13/j |
| Tapu mükellefi | İktisap edenler; birden fazlaysa hisseleri oranınca | m.58/a |
| İpotek | İpoteği tesis eden öder | m.58/b |
| 🔴 Tapu matrahı | Emlak vergisi değerinden az olmamak üzere beyan edilen bedel | m.63/2 |
| Kat irtifakı | Harç bedelin tamamı üzerinden | m.63/3 |
| 🔴 Düşük beyan | Fark ikmalen/resen tarh + vergi ziyaı cezası bir kat | m.63/4 |
| 🔑 Sınır | Takdir komisyonu kararına istinaden tarhiyat yapılamaz | m.63/4 |
| Kayıtlı değer | Emlak Vergisi Kanunu m.29 vergi değeri | m.63/1 |
| Kesir | 10 TL'ye kadar matrah kesirleri dikkate alınmaz | m.63/5 |
| 🔴 Şirket istisnası | Kuruluş, pay devri, sermaye artırımı, birleşme, bölünme, tür değişikliği | m.123/3 |
| Kapsam | AŞ, eshamlı komandit, limited ve kooperatifler (7099, 2018) | m.123/3 |
| Pay devri | 6728 (2016) ile eklendi | m.123/3 |
| Kredi istisnası | Banka, finansman şirketi, yurt dışı kredi kuruluşu ve uluslararası kurum kredileri | m.123/3 |
| Kapsam | Krediler + teminatları + geri ödemeleri | m.123/3 |
| 🔑 Sınır | Yargı harçları hariç (6322, 2012) | m.123/3 |
| Özel kanunlar | Özel kanunla muaf tutulanlardan harç alınmaz | m.123/1 |
| 🔴 İşçi muafiyeti | Ücreti asgari ücreti geçmeyen işçi ve çıraklarla sınırlı | m.123/2 |
Ne yapılmalı
Dava bütçesini dörtte bir üzerinden kurun. Karar ve ilam harcının dörtte biri peşin alınır; ölüm ve cismani zarar sebebiyle açılan maddi ve manevi tazminat davalarında bu oran yirmide bire iner.
Bakiye harç yüzünden takibi geciktirmeyin. Kalan karar ve ilam harcının ödenmemiş olması, hükmün tebliğe çıkarılmasına, takibe konulmasına ve kanun yollarına başvurulmasına engel değildir.
Sulhü ilk duruşmadan önce bitirin. Feragat, kabul veya sulh ilk celsede gerçekleşirse karar ve ilam harcının üçte biri, sonra gerçekleşirse üçte ikisi alınır.
Taşınmazın aynına ilişkin davada matrahı iki kalemden hesaplayın. Harç, gayrimenkulün değeri ile talep olunan ecrimisil ve tazminatın toplamı üzerinden alınır; dilekçede değer gösterilmezse dilekçe muameleye konmaz.
Tapuda gerçek bedeli beyan edin. Matrah beyan edilen devir ve iktisap bedelidir; emlak vergisi değeri yalnızca tabandır. Düşük beyanda fark ikmalen veya resen tarh edilir ve vergi ziyaı cezası bir kat uygulanır.
Kat irtifaklı satışta matrahı bölmeyin. Harç, devir ve iktisap bedelinin tamamı üzerinden hesaplanır.
Şirket işlemlerinde harç istisnasını hatırlatın. Kuruluş, pay devri, sermaye artırımı, birleşme, devir, bölünme ve tür değiştirme işlemleri — AŞ, eshamlı komandit, limited ve kooperatiflerde — bu Kanunda yazılı harçlardan müstesnadır.
Kredi ve teminat işlemlerinde istisnanın sınırını bilin. İstisna krediyi, teminatlarını ve geri ödemelerini kapsar; ancak yargı harçları hariçtir — kredi uyuşmazlığından doğan dava ve icra harçları doğar.
İşçi harç muafiyetini ücret eşiğiyle test edin. Muafiyet, gündelik veya aylık ücreti 16 yaşını doldurmuş işçiler için belirlenen asgari ücreti geçmeyen işçi ve çıraklara özgüdür.
Harç, çoğu dosyada esasa girmeden önce verilen ilk karardır: ne zaman, kimden ve hangi matrah üzerinden. Tazminat davaları çalışmalarımız dava ekonomisini bu üç soruyla kurar.
