Türkiye'de bir haber sitesi ya da yayın kuruluşu kuran yatırımcının en pahalı hatası, redaksiyon kadrosuyla standart bir iş sözleşmesi imzalamaktır. Çünkü gazetecinin iş ilişkisi 4857 sayılı İş Kanunu'na değil, 13/6/1952 tarihli ve 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun'a tabidir; ve bu Kanun kıdemin nasıl sayılacağından rekabet yasağının geçerliliğine kadar çok sayıda noktada işveren aleyhine ayrışır.
Kapsam 2022'de genişledi: 13/10/2022 tarihli ve 7418 sayılı Kanun'un 28. maddesiyle m.1'e "internet haber siteleri" ibaresi eklendi. Yani dijital yayıncılık artık açıkça bu rejimin içindedir.
Aşağıdaki değerlendirme Kanun'un mevzuat.gov.tr'deki güncel metnine dayanır ve 7 Eylül 2026 itibarıyla yürürlükteki hâli esas alır.
Kim "gazeteci" sayılır
m.1'e göre Kanun; Türkiye'de yayınlanan gazete, internet haber siteleri ve mevkutelerle haber ve fotoğraf ajanslarında her türlü fikir ve sanat işlerinde çalışan ve İş Kanunu'ndaki "işçi" tarifi şümulü haricinde kalan kimselerle bunların işverenleri hakkında uygulanır. Bu işlerde ücret karşılığı çalışanlara gazeteci denir.
Tanımın iki kenarı vardır. Bir yanda iş, fikir ve sanat işi olmalıdır; matbaa işçisi, dağıtım personeli veya idari kadro bu tanıma girmez ve 4857'ye tabidir. Öte yanda kişi, İş Kanunu'ndaki işçi tanımının dışında kalmalıdır. Aynı kuruluşta iki farklı iş kanununa tabi personelin bir arada bulunması olağandır; sözleşme şablonunun tek olması bu nedenle risklidir.
m.2 bir istisna getirir: Devlet, vilayet, belediyeler ve İktisadi Devlet Teşekkülleriyle sermayesinin yarısından fazlası bunlara ait şirketlerde istihdam edilen memur ve hizmetliler hakkında Kanun uygulanmaz.
Sözleşme yazılı olmak zorunda — ve kıdemi içermeli
m.4, iş akdinin yazılı şekilde yapılmasını mecburi kılar ve sözleşmede gösterilmesi şart olan üç hususu sayar: işin nev'i, ücret miktarı ve gazetecinin kıdemi. İş nev'inin ve ücretin değişmesi hâlinde bu değişikliğin de sözleşmeye derci mecburidir.
Aynı maddede Türk iş hukukunda başka örneği bulunmayan bir hüküm yer alır:
"İki yıl gazetede çalışmış olan gazeteci terfie hak kazanır. Terfi mukavelede tesbit edilen yüzde nispetinde yapılır."
Terfi bir işveren takdiri değil, kanuni bir haktır; oranı ise sözleşmede belirlenir. Sözleşmede terfi yüzdesinin yazılmamış olması, hakkın doğmasını engellemez ama uyuşmazlık üretir. Bu nedenle terfi oranı sözleşmeye açıkça yazılmalıdır.
Mesleğe ilk giren gazeteci için tecrübe müddeti en çok üç aydır (m.10). Bu süre içinde taraflar akdi ihbar süresine ve tazminat yükümlülüğüne tabi olmaksızın feshedebilir; sürenin sonunda sözleşmenin yazılı yapılması mecburidir. Aynı madde bir kadro sınırı da koyar: "Stajyer adedi, mukaveleli yazı işleri kadrosunun yüzde onunu geçemez."
Sözleşmenin yapılışı ve feshi, taraflarca on beş gün içinde Bölge Çalışma Müdürlüğüne, mülkiye amirliğine ve gazeteci üye ise sendikasına, değilse en fazla üyesi bulunan mesleki teşekküle beyanname ile bildirilir (m.9).
Kıdem işverene değil, mesleğe bağlıdır
5953'ün işveren açısından en maliyetli kuralı budur. m.6, kıdem hakkının "gazetecinin mesleke ilk giriş tarihinden itibaren" hesaplanacağını söyler. Yani gazetecinin kıdemi, sizin kuruluşunuzda geçirdiği süreyle değil, gazetecilik mesleğinde geçirdiği toplam süreyle ölçülür. m.21 aynı ilkeyi yıllık izin için tekrarlar: "Gazetecinin kıdemi aynı gazetedeki hizmetine göre değil, meslekteki hizmet süresine göre hesaplanır."
Bunun tek sınırı yine m.6'dadır: bir defa kıdem tazminatı alan gazetecinin kıdemi yeni işine girişinden itibaren hesaplanır; ancak buna aykırı olarak işverenle gazeteci arasında yapılacak mukavele muteberdir. Yani taraflar önceki kıdemi taşımayı sözleşmeyle kararlaştırabilir.
İşe alım öncesinde adayın meslek kıdemini belgelemek bu yüzden bir formalite değil, doğrudan bir maliyet kalemidir.
Fesih ve kıdem tazminatı
| Konu | 5953 sayılı Basın İş Kanunu | 4857 sayılı İş Kanunu |
|---|---|---|
| Deneme süresi | Mesleğe ilk girişte en çok 3 ay (m.10) | En çok 2 ay; toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar (m.15) |
| İşverenin ihbar süresi | Hizmeti 5 yıl ve üzeri olanda 3 ay; 5 yıldan azında 1 ay (m.6) | Kıdeme göre 2/4/6/8 hafta (m.17) |
| Gazetecinin feshi | En az 1 ay önce yazılı ihbarla her zaman (m.7) | Aynı ihbar süreleri |
| Kıdem tazminatı | Her hizmet yılı veya küsuru için son aylık tutarında; kıdem mesleğe ilk girişten (m.6) | Her tam yıl için 30 günlük ücret; kıdem aynı işverende geçen süreden |
| Yıllık izin | Günlük mevkutede 1 yıl sonunda 4 hafta; meslekte 10 yıldan fazlaysa 6 hafta (m.21) | Kıdeme göre 14/20/26 gün (m.53) |
| Haftalık çalışma | Gece ve gündüz devrelerinde günde 8 saat (Ek m.1) | Haftada 45 saat (m.63) |
| Fazla çalışma zammı | Normal saat ücretinin %50 fazlası (Ek m.1) | %50 fazlası (m.41) |
| Rekabet yasağı | Fesihten sonraki dönem için batıl (m.13) | TBK m.444 vd. çerçevesinde sınırlı olarak geçerli |
İhbar süreleri asgaridir ve sözleşmeyle artırılabilir (m.8). m.5, ihbar sürelerine karşılık gelen ücret tutarındaki tazminatın önceden ödenmesi suretiyle akdin derhal feshine de imkân verir.
Kıdem tazminatının hesabında ihbar müddetinin son günü esas alınır ve bu süre yıllık izinden sayılmaz. Gazeteci yıllık iznini kullanmamışsa, işine son verilmesi hâlinde izin süresine ait ücreti kendisine peşin olarak verilir. İlk mukavele yılında kıdem tazminatı hesaplanmaz.
İşverenin maddi imkânsızlığı hâlinde tazminat en çok dört taksitte ödenebilir ve taksitlerin tamamının süresi bir yılı geçemez; ancak bu bölünme, işyerinin vergisini tahakkuk ettiren maliye şubesinin müessesenin zarar etmekte olduğu yönündeki kararına bağlıdır.
İş güvencesi tarafında ise 5953 kendi düzenlemesini yapmaz; 4773 ve 4857 ile eklenen fıkraya göre İş Kanunu'nun 18, 19, 20, 21 ve 29. maddeleri kıyas yoluyla uygulanır. İşe iade davasının kendi süre mimarisi için işe iadede üç ayrı süre yazımıza bakılabilir.
Maddenin iki parçası bugün yürürlükte değildir: m.6'nın birinci fıkrası ve kıdem tazminatına ilişkin fıkranın ikinci cümlesi, Anayasa Mahkemesi'nin 4/5/2023 tarihli ve E.2021/62, K.2023/89 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. 2023 öncesine dayanan hesaplama anlatımları bu noktada güncelliğini yitirmiştir.
Rekabet yasağı sözleşmeye yazılamaz
m.13 iki cümlede kesin bir sonuç kurar. Gazeteci, mukavelede aksi belirtilmedikçe dışarıda — basınla ilgili olsun ya da olmasın — başka iş tutmakta serbesttir. Ve devamı:
"İş akdinin feshinden sonraki zaman için gazetecinin mesleğini icra serbestisini takyit eden hükümler batıldır."
Burada bir geçerlilik denetimi ya da süre/coğrafya sınırı tartışması yoktur; hüküm doğrudan batıl sayılır. Türk Borçlar Kanunu'nun rekabet yasağına belirli şartlarla izin veren rejiminden ayrılan bu kural, medya kuruluşlarının standart sözleşme şablonlarında sık rastlanan "ayrılıştan sonra X ay rakip yayında çalışamaz" tipi hükümleri baştan geçersiz kılar. Kuruluşun koruması, rekabet yasağıyla değil, sır saklama ve fikri haklar hükümleriyle kurulmalıdır.
Ücret, ikramiye ve mukavele dışı yazılar
Kararlaştırılan ücret her ay peşin olarak ödenir (m.14). İlave ücretlerin sigorta primlerinin ödenmesi mecburidir. Ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki istihkakların özel olarak açılan banka hesabına yatırılması zorunluluğu, vergi mükellefiyeti türü, işletme büyüklüğü, gazeteci sayısı ve işyerinin bulunduğu il gibi unsurlara göre belirlenir; zorunluluğa tabi işverenler bu ödemeleri banka hesabı dışında yapamaz.
Maddenin ikinci fıkrası, Anayasa Mahkemesi'nin 25/12/2019 tarihli ve E.2019/108, K.2019/101 sayılı kararıyla iptal edilmiştir; metinde bugün karşılığı yoktur. İptal edilen fıkra, ödenmeyen gazeteci ücretinin geçen her gün için yüzde beş fazlasıyla tahsil edilmesini öngörüyordu. Bu nedenle günlük yüzde beşlik ilaveyi anlatan kaynaklar 2019 sonrası için geçerli değildir; ücretin zamanında ödenmemesi bugün m.27/a'daki idari para cezası ve genel hükümler çerçevesinde sonuç doğurur.
Yürürlükte kalan iki hüküm ise doğrudan maliyet üretir:
- Mukavele süresi sona ermeden kendisine atfedilebilecek bir kusuru olmaksızın işine son verilen gazeteci, peşin aldığı ücretin henüz işlememiş kısmını iade etmeye mecbur tutulamaz.
- "Gazeteciler her hizmet yılı sonunda işverenin sağladığı kârın emeklerine düşen nispi karşılığı olarak asgari birer aylık ücret tutarında ikramiye alırlar."
İkinci hüküm bir teşvik değil, kanuni asgari bir yıllık ikramiyedir. Ayrıca gazeteci, mukavele hükümleri dışında işveren tarafından verilen işler ya da sipariş edilen veyahut yayınlanması kabul edilen yazılar için ayrıca ücrete hak kazanır (m.15).
Bir de "aşağı çekme yasağı" vardır: Kanun'un uygulanması sonucu işverene düşen yükümlülükler, gazetecilerin ücret ve sair haklarının daha aşağı hadlere indirilmesine sebep tutulamaz (m.25); aykırılık idari para cezasına bağlanmıştır (m.30).
Fesih yasakları ve kuruluşa özgü riskler
5953, iş sözleşmesinin feshini birkaç durumda doğrudan yasaklar veya erteler:
| Durum | Kural |
|---|---|
| Hastalık | Gazetecinin uğradığı hastalık sebebiyle akit işverence feshedilemez; hastalık 6 aydan fazla uzarsa tazminat verilerek fesih mümkündür. İşten çıkarılan gazeteci azami bir yıl içinde iyileşirse eski işine tercihan alınır (m.12) |
| Silah altında olma | Talim veya manevra dolayısıyla silah altına alınan gazeteci ücret hakkını korur; silah altında bulunduğu sürece akit işverence feshedilemez (m.16) |
| Gebelik | Kadın gazeteci hamileliğin 7. ayından doğumun ikinci ayı sonuna kadar izinli sayılır; bu sürede son aldığı ücretin yarısı ödenir. Sigortadan alacağı yardım bu ödemeyi etkilemez (m.16) |
| Hürriyetin tahdidi | Mensup olduğu mevkutedeki bir yayın dolayısıyla hürriyeti tahdide uğrayan gazeteci ücretini almaya devam eder; kadroya yapılacak toplu zamlardan emsali gibi yararlanır (m.17) |
| Yayının tatili | "Her ne sebeple olursa olsun, neşriyatı tatil edilen mevkutede çalışanlar tatil tarihinden itibaren iki ay müddetle ücretlerini alırlar." Kanuni tazminatları da tercihan ödenir (m.17) |
| Ölüm | Eşi ve çocuklarına, bunlar yoksa geçimi kendisine ait aile efradına, aylık ücretinin üç mislinden az olmamak üzere kıdem hakkı tutarında ölüm tazminatı verilir (m.18) |
Yayının tatili hâlindeki iki aylık ücret yükümlülüğü, kapanma veya yayın durdurma senaryolarında doğrudan bir nakit yükü demektir; devir ve kapanış planlamasında ayrı bir kalem olarak modellenmelidir.
m.17'de bir istisna vardır: hürriyeti tahdide yol açan yayın, sorumlu müdürün veya sahibin haberi olmadan yapılmışsa ya da sorumlu müdürün incelemesinden geçip yayımına karar verilen şekil üzerinde tahrifat, tadilat, tayy veya ilaveler yapılmak suretiyle gerçekleşmişse, gazeteci bu korumadan yararlanamaz.
Bir de "vicdan hükmü" olarak bilinen fesih hakkı vardır: bir mevkutenin veçhe ve karakterinde, gazeteci için şeref veya şöhretini yahut manevi menfaatlerini ihlal edici bir durum yaratacak şekilde bariz bir değişiklik olursa, gazeteci ihbar süresini beklemeden akdi feshedebilir ve işverenin kusuruyla feshetmiş olsaydı alacağı tazminatı isteyebilir (m.11). Yayın çizgisini değiştiren bir devir veya ortaklık değişikliği, bu hükmü fiilen devreye sokabilir.
Çalışma süresi, izin ve ceza tarafı
Müessese, matbaa, idarehane ve büro gibi yerlerde mahiyeti itibarıyla müstemirren çalışanlar için günlük iş müddeti, gece ve gündüz devrelerinde sekiz saattir (Ek m.1). Bu sürenin aşılması ile ulusal bayram, genel tatil ve hafta tatilinde çalışma fazla saatlerde çalışma sayılır ve her fazla çalışma saati için normal saat ücretinin %50 fazlası ödenir. Pazar gününden başka bir gün hafta tatili yapan gazeteci, pazar günü fazla mesai yapmış sayılmaz.
Haftalık dinlenme: her altı günlük fiili çalışmayı takiben bir günlük ücretli dinlenme izni zorunludur; görevi devamlı gece çalışması gerektiriyorsa hafta tatili iki gündür (m.19).
Yıllık izin günlük mevkutede en az bir yıl çalışmışlara dört hafta, meslekteki hizmeti on yıldan yukarı olanlara altı haftadır. Günlük olmayan mevkutelerde her altı aylık çalışma devresi için iki hafta izin verilir. İzin hakkından feragat edilemez (m.21).
İdari para cezaları m.26, 27 ve 30'da düzenlenir: yazılı iş akdi yapmayan işverene her sözleşme için 700 TL; m.6/2 tazminatını ve m.18 ölüm tazminatını ödemeyene 2.500'er TL; ücreti zamanında ödemeyen veya zorunlu olduğu hâlde banka hesabı dışında ödeyene her gazeteci için 1.500 TL; m.25'e aykırı davranana 2.500 TL. Bu tutarlar kanun metnindeki tabanlardır; uygulanacak miktar 5326 sayılı Kabahatler Kanunu uyarınca yeniden değerleme oranıyla güncellenir. Cezaları o yerin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bölge müdürü verir (m.30).
Özel iş kanunlarının genel rejimden ne kadar ayrışabildiğini görmek için deniz tarafındaki karşılığa da bakılabilir: gemiadamı sözleşmesinde 100 groston eşiği ve bayrak kuralı benzer bir mantıkla çalışır. Kıdem ve alacak kalemlerinin zamanaşımı boyutu ise ayrı bir eksendir; işçilik alacaklarında zamanaşımı yazımızda ele almıştık.
Bu yazıdaki ceza tutarları kanun metnindeki hâlleriyle aktarılmıştır; güncel tutarlar için ilgili yılın yeniden değerleme oranı ayrıca kontrol edilmelidir.
