Usul hukukunda birbirine en çok karıştırılan iki kavram dava şartları ile ilk itirazlardır. Aralarındaki fark, ileri sürme zamanında ortaya çıkar:
"Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını, davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır. Taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilirler." (HMK m.115/1)
"İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi hâlde dinlenemez." (HMK m.117/1)
🔑 Dava şartı her zaman ileri sürülebilir ve hâkim re'sen araştırır; ilk itiraz ise yalnız cevap dilekçesinde ileri sürülebilir, kaçırılırsa bir daha dinlenmez.
Dava şartlarının listesi
HMK m.114/1 on bir bent sayar:
- a) Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması,
- b) Yargı yolunun caiz olması,
- c) Mahkemenin görevli olması,
- ç) Yetkinin kesin olduğu hâllerde mahkemenin yetkili bulunması,
- d) Tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip olmaları; kanuni temsilde temsilcinin gerekli niteliğe sahip bulunması,
- e) Dava takip yetkisine sahip olunması,
- f) Vekille takip edilen davalarda vekilin davaya vekâlet ehliyeti ve usulüne uygun vekâletname,
- g) Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması,
- ğ) Teminat gösterilmesine ilişkin kararın gereğinin yerine getirilmesi,
- h) Davacının dava açmakta hukuki yararının bulunması,
- ı) Aynı davanın daha önceden açılmış ve hâlen görülmekte olmaması (derdestlik),
- i) Aynı davanın daha önceden kesin hükme bağlanmamış olması.
🔑 m.114/2: "Diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına ilişkin hükümler saklıdır."
⚠ Bu fıkra listeyi açık uçlu bırakır: zorunlu arabuluculuk gibi özel kanunlarda öngörülen şartlar da dava şartı olarak işler. Ticari uyuşmazlıklarda bu şartın kapsamı için ticari dava, zorunlu arabuluculuk ve görevli mahkeme yazımıza bakınız.
| Konu | Dava şartı | İlk itiraz |
|---|---|---|
| Ne zaman ileri sürülür | Her zaman | Yalnız cevap dilekçesinde |
| Hâkim re'sen gözetir mi | Evet | Hayır |
| Kaçırılırsa | Sonuç doğurmaz, yine incelenir | Dinlenemez |
| İnceleme sırası | Önce | Dava şartlarından sonra |
| Yetki | Yalnız kesin yetki hâlinde | Kesin olmayan yetki itirazı |
Noksanlığın sonucu: ret, ama önce süre
🔴 HMK m.115/2: mahkeme dava şartı noksanlığını tespit ederse davanın usulden reddine karar verir. "Ancak, dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkün ise bunun tamamlanması için kesin süre verir. Bu süre içinde dava şartı noksanlığı giderilmemişse davayı dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddeder."
🔑 Sıra önemlidir: giderilebilir bir noksanlıkta doğrudan ret verilmez, önce kesin süre tanınır. Gider avansı, vekâletname veya teminat gibi eksiklikler tipik olarak bu kategoridedir.
🔴 m.115/3 — sonradan giderilme: dava şartı noksanlığı, "mahkemece, davanın esasına girilmesinden önce fark edilmemiş, taraflarca ileri sürülmemiş ve fakat hüküm anında bu noksanlık giderilmişse, başlangıçtaki dava şartı noksanlığından ötürü, dava usulden reddedilemez."
⚠ Bu fıkra üç koşulu birlikte arar: esasa girilmeden fark edilmemiş olması, taraflarca ileri sürülmemiş olması ve hüküm anında giderilmiş olması.
İlk itirazlar: yalnız iki kalem
HMK m.116/1: ilk itirazlar aşağıdakilerden ibarettir:
- a) Kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı,
- b) Uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı,
- c) (Mülga: 22/7/2020-7251/8 md.)
🔑 Madde "ibarettir" diyerek listeyi kapalı tutar. 2020'de üçüncü bendin yürürlükten kaldırılmasıyla ilk itirazlar iki kaleme inmiştir; mülga bendin içeriğine dayanan bir değerlendirme yapmıyoruz.
⚠ Yetki bakımından ikili bir ayrım vardır: kesin yetki hâlinde yetki bir dava şartıdır (m.114/1-ç) ve her zaman ileri sürülebilir; kesin olmayan yetkide ise ilk itirazdır ve cevap dilekçesinde ileri sürülmezse dinlenmez.
m.117/2: "İlk itirazlar, dava şartlarından sonra incelenir."
m.117/3: "İlk itirazlar, ön sorunlar gibi incelenir ve karara bağlanır."
Pratikte sıra nasıl kurulur
Bir cevap dilekçesi hazırlanırken izlenecek sıra şudur:
- İlk itirazlar yazılır — çünkü bunlar yalnız burada ileri sürülebilir: kesin olmayan yetki itirazı ve tahkim itirazı.
- Dava şartı noksanlıkları belirtilir — bunlar sonradan da ileri sürülebilirse de, erken belirtmek kesin süre verilmesini ve dosyanın erken tasfiyesini sağlar.
- Esasa ilişkin savunmalar ve zamanaşımı gibi def'iler ayrıca yazılır.
⚠ En sık yapılan hata, kesin olmayan yetki itirazının cevap dilekçesi dışında — örneğin ön inceleme duruşmasında — ileri sürülmesidir; m.117/1 bu itirazı dinlenemez kılar.
Görevli mahkemenin belirlenmesi ve kanun yolundaki parasal sınırlar için istinaf ve temyiz: iki hafta ve parasal sınırlar; alacağın tamamı baştan hesaplanamadığında izlenecek kısmi dava yolu ve 2026'da gelen tek artırım hakkı için belirsiz alacak davası kaldırıldı: kısmi davada tek artırım yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: dava dilekçesi ve ekleri, tebliğ tarihi ve cevap süresinin durumu, tarafların ehliyet ve temsil durumunu gösteren belgeler (ticaret sicil, vesayet kararı, vekâletname), sözleşmede tahkim şartı varsa ilgili madde, yetki sözleşmesi veya kesin yetki iddiasına ilişkin dayanaklar, uyuşmazlık zorunlu arabuluculuk kapsamındaysa son tutanak, gider avansı ve teminat ara kararları, ve aynı konuda daha önce açılmış veya karara bağlanmış dava varsa dosya bilgileri.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: dosyada m.114/1'deki hangi dava şartlarının tartışmalı olduğu ve m.114/2 uyarınca özel kanunlardan doğan bir şartın (örneğin zorunlu arabuluculuk) bulunup bulunmadığı, noksanlığın giderilebilir nitelikte olup olmadığı ve m.115/2 uyarınca kesin süre beklentisi, m.115/3'teki üç koşulun birlikte gerçekleşip gerçekleşmediği, yetki itirazının kesin yetki (dava şartı) mı kesin olmayan yetki (ilk itiraz) mi kapsamında olduğu, tahkim itirazının ileri sürülüp sürülmeyeceği, ve cevap dilekçesinde ilk itirazların eksiksiz yazılması.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil cevap süresinin ve ilk itirazların tespitidir; cevap dilekçesinde yazılmayan ilk itiraz sonradan dinlenmez.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, dava şartı noksanlığının giderilebilirliğini ve verilecek kesin süreyi mahkemenin değerlendirmesine bırakmaktadır.
