Aile hukukunda en az bilinen nafaka türü, boşanmayla hiç ilgisi olmayanıdır: yardım nafakası. Yükümlülüğün kaynağı evlilik değil hısımlıktır.
"Herkes, yardım etmediği takdirde yoksulluğa düşecek olan üstsoyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermekle yükümlüdür." (TMK m.364/1)
🔑 m.364/2 — kardeşler için ek şart: "Kardeşlerin nafaka yükümlülükleri, refah içinde bulunmalarına bağlıdır."
⚠ Yani üstsoy ve altsoy için "yoksulluğa düşme" yeterliyken, kardeşten nafaka istenebilmesi için kardeşin ayrıca refah içinde olması gerekir.
m.364/3: "Eş ile ana ve babanın bakım borçlarına ilişkin hükümler saklıdır." — yardım nafakası, eşler arası ve ana-baba-çocuk arasındaki bakım yükümlülüğünden ayrı bir kurumdur.
| Yükümlü | Koşul | Dayanak |
|---|---|---|
| Üstsoy (anne, baba, büyükanne, büyükbaba) | Davacının yoksulluğa düşecek olması | m.364/1 |
| Altsoy (çocuk, torun) | Aynı | m.364/1 |
| 🔴 Kardeşler | Yoksulluğa düşme + kardeşin refah içinde bulunması | m.364/2 |
Dava: mirasçılık sırasına göre
TMK m.365/1: "Nafaka davası, mirasçılıktaki sıra göz önünde tutularak açılır."
🔑 Bu, yükümlüler arasında keyfî bir seçim yapılamayacağı anlamına gelir: sıra, miras hukukundaki zümre düzenine göre belirlenir.
m.365/2 — talebin içeriği: "Dava, davacının geçinmesi için gerekli ve karşı tarafın malî gücüne uygun bir yardım isteminden ibarettir."
⚠ İki ölçüt birlikte aranır: ihtiyaç ve ödeme gücü. Biri karşılanmıyorsa talep sonuç doğurmaz.
🔑 m.365/3 — hakkaniyet düzeltmesi: "Nafakanın, yükümlülerin bir veya bir kaçından istenmesi hakkaniyete aykırıysa hâkim, onların nafaka yükümlülüğünü azaltabilir veya kaldırabilir."
m.365/4 — davacı sıfatı: "Dava, nafaka alacaklısına bakmakta olan resmî veya kamuya yararlı kurumlar tarafından da açılabilir."
m.365/5 — gelecek yıllar: hâkim, istem hâlinde "irat biçiminde ödenmesine karar verilen nafakanın gelecek yıllarda tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına göre ne miktarda ödeneceğini karara bağlayabilir."
🔴 m.365/6 — yetki: "Yetkili mahkeme, taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesidir."
m.366: korunmaya muhtaç kişilerin bakımı yükümlü kurumlarca sağlanır; "Bu kurumlar, yaptıkları masrafları nafaka yükümlüsü hısımlardan isteyebilirler."
⚠ Bu fıkra, bakım masraflarının sonradan hısımlara rücu edilebileceğini gösterir — kurum bakımı yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.
Ev düzeni: kim yönetir, kim sorumlu olur
TMK m.367/1: aile hâlinde yaşayan topluluğun "kanuna, sözleşmeye veya örfe göre belirlenen bir ev başkanı varsa, evi yönetme yetkisi ona ait olur."
m.367/2 — kapsam: yetki, "kan veya kayın hısımlığı, işçilik, çıraklık veya benzeri sebeplerle ya da koruma ve gözetme ilişkisi içinde ev halkı olarak bir arada yaşayanların hepsini kapsar."
🔑 Ev halkı yalnız akrabalardan ibaret değildir: çalışan, çırak ve gözetim altındaki kişiler de kapsamdadır.
m.368: birlikte yaşayanlar evin düzenine tâbidir ve "bu düzenin kuruluşunda ev halkından her birinin yararı adil biçimde gözetilir." Ev halkının her biri "özellikle öğrenimi, eğitimi, dinî inançları, meslek ve sanatı için gerekli özgürlükten yararlanır." Ev başkanı "birlikte yaşayanların evdeki eşyasını özenle korumak ve güvenlik altında bulundurmakla" yükümlüdür.
🔴 m.369: ev başkanının sorumluluğu ve ters ispat yükü
"Ev başkanı, ev halkından olan küçüğün, kısıtlının, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı bulunan kişinin verdiği zarardan, alışılmış şekilde durum ve koşulların gerektirdiği dikkatle onu gözetim altında bulundurduğunu veya bu dikkat ve özeni gösterseydi dahi zararın meydana gelmesini engelleyemeyeceğini ispat etmedikçe sorumludur." (TMK m.369/1)
⚠ İspat yükü ev başkanındadır: zarar doğduğunda kusursuzluğunu kendisi ispat etmek zorundadır. Kusursuz sorumluluğun diğer türleri için kusursuz sorumluluk: adam çalıştıran, yapı maliki ve tehlike yazımıza bakınız.
m.369/2-3: ev başkanı, ev halkından "akıl hastalığı veya akıl zayıflığı bulunanların kendilerini ya da başkalarını tehlikeye veya zarara düşürmemeleri için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür" ve "Zorunluluk hâlinde gerekli önlemlerin alınmasını yetkili makamdan ister."
Aileye emek veren ergin çocuğun alacağı
TMK m.370/1: "Ana ve baba veya büyük ana ve baba ile birlikte yaşayan ve emeklerini ya da gelirlerini aileye özgüleyen ergin altsoylar, buna karşılık uygun bir bedel isteyebilirler."
🔑 Uyuşmazlık hâlinde hâkim "bedelin miktarı, güvence altına alınması ve ödeme şekli hakkında karar verir."
m.371 — ne zaman istenir:
- Kural: "Altsoy, bu bedeli borçlunun ölümü hâlinde isteyebilir."
- İstisnalar: alacaklı bunu borçlunun sağlığında da isteyebilir — "birlikte yaşamanın sona ermesi veya işletmenin el değiştirmesi, borçluya karşı icra takibi yapılması veya onun iflâsı" hâllerinde.
🔴 m.371/3: "Bu alacak zamanaşımına uğramaz. Fakat en geç borçlunun terekesinin taksimi anına kadar istenebilir."
⚠ İki cümle birlikte okunmalıdır: alacak zamanaşımına uğramaz, ama terekenin taksimi fiilî bir son tarih koyar. Aile işletmelerinde yıllarca ücretsiz çalışan çocuklar bakımından bu madde doğrudan sonuç doğurur.
Aile vakfı — ve kuşaktan kuşağa özgüleme yasağı
TMK m.372/1: "Aile bireylerinin eğitim ve öğrenimleri, donanım ve desteklenmeleri ve bunlara benzer amaçların gerektirdiği harcamaların yapılması için kişiler hukuku ve miras hukuku hükümleri uyarınca aile vakfı kurulabilir."
🔴 m.372/2: "Bir malın veya hakkın başkalarına geçmemek üzere aynı soydan gelenlere kuşaktan kuşağa kalacak şekilde özgülenmesi yasaktır. Böyle bir özgülenme, vakıf kurma yoluyla da yapılamaz."
⚠ Bu yasak, "mal aileden çıkmasın" amacıyla kurulan yapıların sınırını çizer: aile vakfı harcama amaçlı kurulabilir, ancak malın kuşaklar boyu soy içinde kilitlenmesi için kurulamaz. Vakıf kuruluşunun genel rejimi için vakıf: kuruluş, tescil, denetim ve amaç değişikliği yazımıza bakabilirsiniz.
Velayet ve çocukla kişisel ilişki uyuşmazlıkları ayrı bir eksendedir; bunun için velayetin değiştirilmesi ve kişisel ilişki yazımıza bakabilirsiniz.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: taraflar arasındaki hısımlık bağını gösteren nüfus kayıtları, davacının gelir, malvarlığı ve giderlerine ilişkin belgeler (yoksulluğa düşme değerlendirmesi için), yükümlü olarak gösterilecek kişilerin malî gücüne ilişkin veriler, kardeşten talep söz konusuysa kardeşin refah düzeyine ilişkin bilgiler, bakım bir kurum tarafından sağlanıyorsa masraf belgeleri, ev başkanı sorumluluğu dosyalarında birlikte yaşama ilişkisini ve gözetim koşullarını gösteren kayıtlar, ve denkleştirme alacağı dosyalarında aileye özgülenen emek veya gelirin süresi ile işletmenin durumuna ilişkin belgeler.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: yükümlülüğün m.364 kapsamına girip girmediği ve kardeşten talepte refah içinde bulunma koşulunun karşılanıp karşılanmadığı; davanın m.365/1 uyarınca mirasçılıktaki sıraya göre kime yöneltileceği; ihtiyaç ve malî güç ölçütlerinin birlikte değerlendirilmesi; m.365/3 uyarınca hakkaniyete aykırılık nedeniyle yükümlülüğün azaltılması veya kaldırılması ihtimali; m.365/5 uyarınca gelecek yıllara ilişkin artış kaydı istenip istenmeyeceği; m.365/6'ya göre taraflardan birinin yerleşim yeri mahkemesinin yetkisi; kurum bakımı varsa m.366 uyarınca masrafların hısımlardan istenmesi; ev başkanı dosyalarında m.369'daki ters ispat yükü ve kurtuluş kanıtının kapsamı; denkleştirme alacağında m.370 koşulları ile m.371'deki ölüm / birlikte yaşamanın sona ermesi / işletmenin el değiştirmesi / icra takibi / iflâs hâlleri ve terekenin taksimi sınırı; ve aile vakfı kurulacaksa m.372/2'deki kuşaktan kuşağa özgüleme yasağı.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil hısımlık sırasının ve malî güç verilerinin çıkarılmasıdır; dava bu iki veriye göre kime yöneltileceğine karar verir.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. "Yoksulluğa düşme" ve "refah içinde bulunma" ölçütleri kanunda tutar olarak tanımlanmamıştır; somut olayda değerlendirilir.
