Türkiye tütün piyasasına girmek isteyen bir yatırımcı için 3/1/2002 tarihli ve 4733 sayılı Tütün, Tütün Mamulleri ve Alkol Piyasasının Düzenlenmesine Dair Kanun, klasik bir lisans rejiminden farklı çalışır: ithalat serbestisi, üretim kapasitesine bağlanmıştır. Yani ürünü Türkiye'de satabilmenin yolu, çoğu kategoride önce Türkiye'de belirli ölçekte üretmekten geçer.
Aşağıdaki çerçeve 7 Eylül 2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel 4733 sayılı Kanun metninden doğrulanmıştır.
Üretim tesisinin eşiği: iki milyar adet, on beş ton
6 ncı maddenin ikinci fıkrası, üretim tarafındaki giriş eşiğini belirler:
"Türkiye'de tütün mamulleri üretmek isteyenlerin; yıllık üretim kapasitesi tek vardiyada, sigara, makaron, yaprak sigara kâğıdı ve sigara filtresi için iki milyar adet, diğer tütün mamulleri için ise onbeş tondan az olmayan, tütün hazırlama bölümleri dahil tam ve yeni teknoloji ile tesisler kurmaları şarttır."
Üç ölçüt birlikte aranır: kapasite tek vardiya üzerinden hesaplanır, ürün kategorisine göre iki ayrı eşik vardır ve tesis "tam ve yeni teknoloji ile" kurulmuş olmalıdır. Bu son ibare Kanun'un ilk hâlinde yer almış, 1/8/2003 tarihli ve 4971 sayılı Kanun'la "entegre" olarak değiştirilmiş, ardından 25/12/2003 tarihli ve 5035 sayılı Kanun'la yeniden "tam ve yeni teknoloji ile" hâline getirilmiştir.
"Makaron, yaprak sigara kâğıdı ve sigara filtresi" ibareleri fıkraya sonradan, 30/11/2022 tarihli ve 7423 sayılı Kanun'un 3 üncü maddesiyle eklenmiştir. Yani bu ürün grupları da aynı iki milyar adetlik eşiğe tabidir.
Tek istisna kooperatiflere tanınmıştır: 16/5/2018 tarihli ve 7144 sayılı Kanun'un 10 uncu maddesiyle eklenen cümleye göre, tek başına kıyılıp içilebilme vasfına sahip tütün çeşitlerinin üretildiği merkezlerdeki üreticilerin kurduğu kooperatiflerce kurulacak sarmalık kıyılmış tütün mamulü üretim tesislerinde, tam ve yeni teknoloji ile tesis kurma şartı aranmaz.
Şartları yerine getirenler ürettikleri mamulleri "serbestçe satabilir, fiyatlandırabilir ve dağıtabilirler." Buna karşılık Türkiye'de tütün mamulü üretmek ve satmak isteyenler, Bakanlıktan üretim, satış ve/veya uygunluk belgesi almak zorundadır.
İthalat serbestisi üretim şartına bağlı
Asıl pazara giriş kuralı yedinci fıkradadır ve ithalatı üretime bağlar:
"Türkiye'de, marka bazında sigara, makaron, yaprak sigara kâğıdı ve sigara filtresi için yıllık en az iki milyar adet, diğer tütün mamulleri için yıllık en az onbeş ton üretenler, aynı markadan olmak üzere serbestçe ithalat yapabilirler, fiyatlandırabilirler ve satabilirler."
İki kayıt belirleyicidir. Ölçüt marka bazındadır: şirketin toplam üretimi değil, her markanın ayrı ayrı üretimi esas alınır. Ve serbesti aynı markayla sınırlıdır: Türkiye'de üretilen markanın ithalatı serbestken, üretilmeyen bir marka bu serbestiden yararlanamaz.
Eşiği karşılamayanlar için kapı kapalı değildir ama serbest de değildir: "Bu fıkrada belirtilen üretim miktarlarına ilişkin şartları yerine getirmeyenlerce yapılacak ... ithalatı, ithal edilen tütün mamullerinin fiyatının belirlenmesi ve yurt içinde pazarlamasına ilişkin usul ve esaslar Cumhurbaşkanı tarafından belirlenir." Bu yetki, 2/7/2018 tarihli ve 698 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 53 üncü maddesiyle "Bakanlar Kurulu" ibaresinin değiştirilmesiyle bugünkü hâlini almıştır.
Yani üretim eşiğini aşmayan bir ithalatçı için yalnız ithalat değil, fiyatlandırma ve yurt içi pazarlama da idari düzenlemeye tabidir.
Yaprak tütün ithalatı ayrıca sınırlıdır. 28/11/2017 tarihli ve 7061 sayılı Kanun'un 62 nci maddesiyle değiştirilen beşinci fıkraya göre tütün ithali, "üretim ihtiyaçlarıyla sınırlı olarak"; ya ikinci fıkra kapsamında tütün mamulü üretenler tarafından ya da izin almak ve "sadece işlendikten sonra ihraç edilmek amacıyla" tütün işleme tesisi bulunanlar tarafından yapılır. İdare, bu tesislerin "öncelikle Türkiye'de üretilen tütünü işlemelerini gözetmek" ve ihraç amaçlı ithalatın amacı dışında kullanılmamasını sağlamakla yükümlüdür.
Ayrıca tütün ve tütün mamullerinin ithalatında uygunluk belgesi alınması gerekir.
| Konu | Eşik / kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Üretim tesisi kapasitesi | Tek vardiyada 2 milyar adet veya 15 ton | m.6/2 |
| Tesis niteliği | Tam ve yeni teknoloji ile (kooperatif istisnası) | m.6/2 |
| Serbest ithalat | Marka bazında aynı eşikler; aynı markadan | m.6/7 |
| Eşiği karşılamayan | İthalat, fiyat ve pazarlama usulleri Cumhurbaşkanınca | m.6/7 |
| Yaprak tütün ithalatı | Üretim ihtiyacıyla sınırlı veya işleyip ihraç amaçlı | m.6/5 |
| İthalatta belge | Uygunluk belgesi | m.6 |
Yerli tütün kotası: yüzde otuz
28/10/2020 tarihli ve 7255 sayılı Kanun'un 12 nci maddesiyle eklenen on ikinci fıkra, bir yerli katkı zorunluluğu getirir:
"Tütün mamulü üreticilerinin, bir takvim yılı içinde yurt içi piyasaya arz amacıyla ürettikleri ve ithal ettikleri; sigara, nargilelik tütün mamulü, sarmalık kıyılmış tütün mamulü ve pipoluk tütün mamulü kategorilerinde kullandıkları toplam tütünün, kategori bazında en az yüzde otuzunun Türkiye'de üretilen tütün olması zorunludur. Cumhurbaşkanı, bu oranı yüzde kırkbeşe kadar artırmaya yetkilidir."
Dört ayrıntı önemlidir. Hesap takvim yılı üzerinden yapılır. Kapsam yalnız üretimi değil, ithalatı da içerir. Oran toplam üzerinden değil kategori bazında aranır. Ve tavan sabit değildir: Cumhurbaşkanı oranı yüzde kırk beşe kadar çıkarabilir; dolayısıyla tedarik planlaması, yürürlükteki oranın kontrol edilmesini gerektirir.
Aynı maddede iki yasak ve bir yetki daha vardır. 7061 sayılı Kanun'la eklenen onuncu fıkra uyarınca ticari amaçla "makaron veya yaprak sigara kâğıdı içine kıyılmış tütün, parçalanmış tütün, tütün harici herhangi bir madde doldurmak, bu şekilde üretilen ürünleri satışa arz etmek, satmak, bulundurmak veya nakletmek yasaktır." On birinci fıkra ise belirlenen merkezlerdeki üreticilerin kurduğu kooperatiflere, müracaatları hâlinde tütün ticareti yetki belgesi ve sarmalık kıyılmış tütün tesisi kurma yetkisi verilmesini öngörür.
Üretici tütünlerinin alım usulü de kanunla belirlenmiştir: tütünler yazılı sözleşme esası veya açık artırma yöntemiyle alınır ve satılır; sözleşmeli üretimde fiyat, üreticiler veya temsilcileri ile alıcılar arasındaki mutabakata göre belirlenir. 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile eklenip 7079 sayılı Kanun'la kabul edilen cümle uyarınca, üreticilerden yapılan tütün alımları "alım yapan firmalarca üretim yerlerindeki ticaret borsalarına tescil ettirilir."
Elli milyon liraya kadar teminat ve 2025 tarihli iptal
30/11/2022 tarihli ve 7423 sayılı Kanun'un 5 inci maddesiyle eklenen 8/A maddesi, sektöre giren ve faaliyetini sürdüren herkes için mali bir kapı açar.
Kapsam geniştir: tütün üreticileri ile tütün üretim ve pazarlama kooperatifleri hariç olmak üzere, tütün, tütün mamulleri, makaron, yaprak sigara kâğıdı, sigara filtresi, alkol ve alkollü içkilerin üretim ve ithalat faaliyetleri ile tütün ticareti yetki belgesi kapsamındaki faaliyetlere ilişkin izin, uygunluk ve yetki belgesi bulunanlar ile başvuru, tadil veya süre uzatımı talebinde bulunanlar.
Amaç ve tavan da yazılıdır: doğabilecek idari para cezası ile vergi dairesi ve Sosyal Güvenlik Kurumunca 6183 sayılı Kanun uyarınca takip edilen diğer amme alacaklarının güvenliğini sağlamak amacıyla "ellimilyon Türk lirasına kadar", 6183 sayılı Kanun'un 10 uncu maddesinin birinci fıkrasının (1), (2) ve (3) numaralı bentlerinde sayılan türden teminat alınabilir.
Yetki Tarım ve Orman Bakanlığındadır ve oldukça geniştir: teminatın zamanını, türünü, tutarını ve tamamlanmasını belirlemek; tutarı belge türlerine göre farklılaştırmak; ilk defa işe başlayanlar ile faaliyetine devam edenler için farklı tutar belirlemek; tutarı sıfıra kadar indirmek; ve her takvim yılı için, bir önceki yıla ilişkin olarak 213 sayılı Kanun'un mükerrer 298 inci maddesi uyarınca ilan edilen yeniden değerleme oranına kadar artırmak.
Yaptırım da nettir: istenilen teminatı vermeyenlerin faaliyete ilişkin belgeleri "teminat verilinceye kadar askıya alınır" ve bu süre içinde "söz konusu tesis için başka bir gerçek veya tüzel kişiye de izin, uygunluk ve yetki belgesi verilmez." Teminatların paraya çevrilmesi hâlinde tutar, alacaklı idareler arasında garameten taksim edilir.
Bu maddede taze bir gelişme vardır ve etkisi ileri tarihlidir: fıkrada yer alan "iadesi ile" ibaresi, Anayasa Mahkemesinin 8/10/2025 tarihli ve E: 2024/218, K: 2025/202 sayılı kararı ile iptal edilmiştir. Karar, Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra, 20/10/2026 tarihinde yürürlüğe girer. Dolayısıyla teminatın iadesine ilişkin düzenleme yetkisi bu tarihten itibaren kanunî dayanağını kaybedecektir; sektörde teminat verecek tarafların bu takvimi izlemesi gerekir.
8/B maddesi ise bir borç kapısı ekler: aynı faaliyetlere ilişkin izin, uygunluk ve yetki belgesi başvurusu, tadili veya süre uzatımı taleplerinin yerine getirilmesi için, bu Kanun kapsamında verilen ve süresinde ödenmemiş idari para cezası borcu, Sosyal Güvenlik Kurumuna vadesi geçmiş prim ve idari para cezası borcu ile vergi dairelerine 6183 sayılı Kanun'un 22/A maddesi kapsamında vadesi geçmiş borç bulunmaması şarttır.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Yerli tütün oranı | Kategori bazında en az %30; CB %45'e kadar | m.6/12 (7255/12) |
| Teminat tavanı | 50 milyon TL'ye kadar; VUK mük. 298 ile artırılabilir | m.8/A (7423/5) |
| Teminat verilmezse | Belgeler askıya alınır; tesise başka kimseye belge verilmez | m.8/A |
| Paraya çevirme | Alacaklı idareler arasında garameten taksim | m.8/A |
| Borç engeli | İPC, SGK prim/İPC ve 6183 m.22/A borcu olmamalı | m.8/B (7423/6) |
| 🔴 AYM iptali | "iadesi ile" ibaresi iptal; yürürlük 20/10/2026 | m.8/A dipnotu |
Tütün eksperliği: unvan olmadan muayene yok
Kanun, bir meslek şartı da içerir. Türkiye'de tütün eksperliği yapmak için "tütün eksperliği yüksek okullarından veya muadili yerli ve yabancı okullardan lisans düzeyinde yüksek öğrenim diploması alarak mezun olmak şarttır."
Yasak kısmı ise dört fiili kapsar: "Tütün eksperi unvanına sahip olmayanlar, tütün alım ve satım muayenelerini, tütün vasıf, değer ve nevilerinin belirlenmesini ve tütün işleme, bakım, fabrikasyon eksperliği yapamazlar, tütün işlerinde bilirkişi ve hakem olamazlar."
Yabancı okul mezunlarının kabul edilmesi, bu meslekte denklik yolunun açık tutulduğunu gösterir; ancak unvan olmadan yapılan muayene ve değerlendirmeler kanunî dayanaktan yoksundur.
Sonuç
Tütün tarafında pazara giriş kararı, üç sayının aynı anda tutmasına bağlıdır: üretim tesisi için tek vardiyada iki milyar adet (veya on beş ton) kapasite; serbest ithalat için marka bazında aynı eşikler; ve tedarik tarafında kategori bazında en az yüzde otuz yerli tütün.
Bu üç eşiği karşılamayan bir model imkânsız değildir; ancak o durumda ithalat, fiyatlandırma ve yurt içi pazarlama Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenen usullere tabi olur — yani ticari serbestlik yerini idari düzenlemeye bırakır.
Mali tarafta ise 2022'de eklenen iki madde belirleyicidir: elli milyon liraya kadar teminat ve belge başvurularında vadesi geçmiş borç bulunmaması şartı. Teminatın iadesine ilişkin ibarenin iptali 20/10/2026'da yürürlüğe gireceğinden, bu tarih takvime alınmalıdır.
Benzer yapıdaki bir başka lisans rejimi ve borç engeli için petrol piyasası lisansı yazımıza, gıda tarafındaki onay ve kayıt rejimi için gıda işletmesinde onay ve kayıt yazımıza, işleyip ihraç modelinin gümrük ayağı için ekonomik etkili gümrük rejimleri yazımıza bakılabilir.
Bu çerçeve genel bilgilendirme amaçlıdır; güncel teminat tutarları ve yerli tütün oranı yürürlükteki Cumhurbaşkanı kararları ile idari düzenlemelerden doğrulanmalıdır.
