Akaryakıt pompası, tartı aleti, taksimetre, elektrik ya da su sayacı — bu ürünlerin ortak özelliği, ithal edildiklerinde gümrükten geçmenin yetmemesidir. 11/1/1989 tarihli ve 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu, ithal ölçü aletlerini yurda sokuldukları sırada ayrı bir muayeneye tabi tutar ve damgasız bir aletin yalnız satılmasını değil, satış yerinde bulundurulmasını bile yasaklar.
Aşağıdaki çerçeve 7 Eylül 2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel 3516 sayılı Kanun metninden doğrulanmıştır.
Beş muayene türü ve ithalatın yeri
9 uncu madde, ölçü ve ölçü aletlerinin tabi olduğu muayeneleri beş başlıkta sayar: ilk muayene, periyodik muayene, ani muayene, şikayet muayenesi ve stok muayenesi.
İthalat, birinci başlığın içindedir. İlk muayenenin uygulanacağı hâller şöyle sayılmıştır: yeni yapılan veya parçaların birleştirilmesiyle meydana getirilen aletlerin satışa veya kullanılmaya başlanmalarından önce; "ithal edilen ölçü ve ölçü aletlerinin yurda sokulmaları sırasında"; periyodik, ani, şikayet ve stok muayeneleri sonunda damgaları iptal olunan aletlerin tamir ve ayarlanmalarından sonra; ve ayarları bağlı bulundukları yere göre yapılmış aletlerin her yer değiştirmesinde.
Son ihtimal uygulamada sıkça gözden kaçar: yerine göre ayarlanmış bir aletin başka bir tesise taşınması, yeniden ilk muayene gerektirir.
Diğer muayene türleri de yükümlülük üretir. Periyodik muayene belirli sürelerde yapılan genel muayenedir. Ani muayene, ölçüler ve ayar kuruluşları memurlarının gerek görmesi veya ihbar üzerine "bulundukları yerlerde habersizce" yapılır. Stok muayenesi ise ilk muayene damgasını taşıdığı hâlde satılmayıp depo, atölye veya satış yerlerinde bekleyen aletlerin periyodik muayene süresi içinde yeniden tabi tutulduğu muayenedir — yani depoda bekleyen stok da denetim kapsamındadır.
Gümrük ayağı 12 nci maddededir ve usulü ikincil düzenlemeye bırakır: "Yurt dışından ithal veya yurt dışına ihraç edilen ölçü ve ölçü aletlerinin muayenelerine ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir."
Damga: yoksa satış da bulundurma da yasak
13 üncü maddeye göre ilk, periyodik ve stok muayenelerinde doğru oldukları anlaşılan aletler, damgalanmaya elverişli bulundukları takdirde damgalanır. Elverişli olmayanlar için ise "damga yerine geçmek üzere bir belge verilir." Yani uygunluğun kanıtı ya damgadır ya da damga yerine geçen belgedir.
14 üncü maddedeki yasaklar listesi, bu belgeyi taşımayan aletin ticari hayattan tamamen dışlanmasını sağlar. Liste şu fiilleri yasaklar:
- Uluslararası Birimler Sistemine göre yapılmamış olan veya bu sisteme göre imal edilmiş olsa bile nitelikleri bakımından Kanun'a uygun bulunmayan aletlerin "ticaret maksadıyla yurda sokulması veya yapılması".
- Damgalanmamış aletlerin satışa arzı, satılması, satışına aracılık edilmesi, alım satımda kullanılması veya "alım satım yerlerinde bulundurulması".
- Doğru olmadığı açıkça belli olan aletlerle veya ayarı bozulmak suretiyle ölçme yapılması ya da bunların alım satım yerlerinde bulundurulması.
- Damgası kopmuş, bozulmuş, periyodik muayene zamanında müracaat edilmemiş, damga süresi geçirilmiş veya damgaları iptal edilmiş aletlerin kullanılması, satışa arzı, satılması, alım satım yerlerinde bulundurulması; damgası iptal edilenlerin tamirden sonra yeniden muayene ve damga yaptırılmadan sahiplerine teslimi.
- Muayenelerin veya tamir ve ayarların Bakanlığın yetki belgesini taşımayan kişilerce yapılması. ("muayenelerinin veya" ibaresi bende 14/2/2019 tarihli ve 7164 sayılı Kanun'un 24 üncü maddesiyle eklenmiştir.)
- "Ambalajında belirtilen veya yetkili makamlarca tespit edilen miktarlara uymayan bir malın satışa arzı."
- Bakanlıkça tespit edilen tarifeler üstünde ücret talep etmek veya almak.
- Yetkilendirilen servislerin, yetki kapsamındaki hizmetlerde ilgili mevzuata aykırı faaliyette bulunması (7164 sayılı Kanun'la eklenmiştir).
İki ayrıntı önemlidir. Birincisi, "bulundurma" başlı başına yasaktır; aletin fiilen kullanılmıyor olması savunma oluşturmaz. İkincisi, (f) bendi yalnız ölçü aletini değil ürünün kendisini hedefler: ambalajda yazan miktara uymayan bir malın satışa arzı, bu Kanun kapsamında ayrı bir yasaktır.
Bir istisna vardır ve tam olarak ihracat modeline bakar: "Yurt dışından alınan siparişleri karşılamak veya yurt dışına gönderilmek amacıyla miktarı, nitelikleri ve yapım maddeleri belirtilerek yapılacak ölçü ve ölçü aletleri hakkında (a) ve (b) bentlerindeki yapım ve alım satım yasağı uygulanmaz."
Yani Türkiye'de üretilip yalnız ihraç edilecek aletler, Türk mevzuatının nitelik ve damga şartlarına bağlı değildir. Sözleşme ve üretim planlaması bu ayrımı açıkça belgelemelidir; muafiyetin dayanağı, siparişin ve niteliklerin önceden belirtilmiş olmasıdır.
Damgası iptal edilmiş sabit ve sökülüp taşınması güç aletler ise bulundurma yasağının dışındadır.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| İthal alet | Yurda sokulma sırasında ilk muayene | m.9/a |
| Yer değişikliği | Yeniden ilk muayene | m.9/a |
| Stokta bekleyen alet | Stok muayenesi | m.9/e |
| Uygunluk kanıtı | Damga; elverişli değilse damga yerine belge | m.13 |
| Damgasız alet | Satış, aracılık, kullanım ve bulundurma yasak | m.14/b |
| İhracat amaçlı üretim | (a) ve (b) yasakları uygulanmaz | m.14 |
| Sabit ve taşınması güç alet | Bulundurma yasağının dışında | m.14 |
Yetki belgesi ve sayaç ücretleri
10 uncu madde, teknik hizmet tarafını yetkilendirmeye bağlar: sayaç ayar istasyonları ile ölçü ve ölçü aletleri tamir ve ayar atölyelerinde çalışanlara, Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikteki usul ve esaslara göre yetki belgesi verilir. Bakanlık, muayene ve ayar işleri için resmî ve özel kuruluşlara ait laboratuvar, ayar istasyonu ve atölyelerden faydalanır.
Bu, 14 üncü maddenin (e) bendiyle birlikte okunmalıdır: yetki belgesi olmayan kişilerce yapılan muayene, tamir veya ayar yasaktır. Servis ağını Türkiye'de kuran bir ithalatçı için bu, ticari bir tercih değil bir uyum şartıdır.
11 inci madde ise dar ama net bir fiyat kuralı içerir: "Elektrik, su, doğalgaz ve havagazı sayaçlarının tamir ve ayar ücretleri Bakanlıkça her yıl Ocak ayında tespit edilerek ilan edilir." Bu dört kalemde servis ücreti serbest değildir; tarife üstü ücret talep etmek veya almak ayrıca 14 üncü maddenin (g) bendiyle yasaklanmıştır.
Ölçme altyapısının tepesinde ise etalon rejimi vardır: uluslararası prototiplerden alınan ölçü örnekleri Türkiye için de uzunluk ve kütle temel etalonlarıdır ve bu etalonlar Bakanlıkça uygun bir yerde saklanır; bunlara göre hazırlanacak yoklama ve kullanma etalonlarının sağlanması, muayenesi ve korunması Bakanlıkça tespit edilir. Bakanlık bu amaçla mevcut veya kurulacak metroloji ve kalibrasyon merkezlerinden faydalanabilir.
Cezalar: ithalatçı açıkça sayılmıştır
15 inci maddedeki idari para cezaları, 14/2/2019 tarihli ve 7164 sayılı Kanun'un 25 inci maddesiyle önemli ölçüde yenilenmiştir ve bentlerden biri doğrudan ithalatçıyı hedefler:
"Uluslararası birimler sistemine göre yapılmamış olan veya bu sisteme göre imal edilmiş olmakla beraber nitelikleri bakımından bu Kanun hükümlerine uygun bulunmayan ölçü ve ölçü aletlerini ticaret maksadıyla imal eden, ithal eden, satan, satışa arz eden, satın alan veya bulunduran kişiye onbin Türk Lirasından ellibin Türk Lirasına kadar idarî para cezası verilir. Ayrıca bu ölçü aletlerine el konularak mülkiyetinin kamuya geçirilmesine karar verilir."
Muhatap listesi altı fiili kapsar ve satın alan ile bulunduran da içindedir; yani zincirin yalnız başı değil, sonu da sorumludur. Yaptırım da iki katmanlıdır: para cezası ve mülkiyetin kamuya geçirilmesi.
Damgasızlık için ayrı bir bent vardır: damgalanmamış ölçü ve ölçü aletlerini satan, satışa arz eden veya ticari ilişkide kullanan kişiye bin liradan on bin liraya kadar idari para cezası verilir ve bu aletlere de el konularak mülkiyetin kamuya geçirilmesine karar verilir.
Yetkilendirilen servislerin aykırı faaliyeti için öngörülen bant ise iki bin liradan on bin liraya kadardır.
21/12/2021 tarihli ve 7346 sayılı Kanun'un 15 inci maddesiyle eklenen bent, şebeke sayaçları için muhatabı netleştirir: "Gaz, elektrik ve su sayaçları için bu maddede yer alan kullanan kişi ifadesi, sayacı dağıtım ağında kullanan dağıtım şirketini veya dağıtımdan sorumlu işletmeyi ifade eder." Aynı bent, bu sayaçlar bakımından iki fiil için maddedeki idari para cezalarının uygulanmayacağını, ancak sayacın türüne göre ilgili kanunlar ve alt düzenlemeler kapsamında işlem yapılacağını öngörür.
Listenin en yeni bendi ise 19/2/2025 tarihli ve 7542 sayılı Kanun'un 7 nci maddesiyle eklenmiştir ve bir genel hüküm niteliğindedir:
"Bu maddede sayılan fiiller haricinde, ölçü ve ölçü aletlerinin muayene, tamir ve ayar işlemlerine ilişkin olarak bu Kanuna dayanılarak çıkarılan düzenleyici işlemlere aykırı hareket edenlere beşbin Türk Lirasından ellibin Türk Lirasına kadar idari para cezası verilir."
Bu bent, yaptırımı Kanun'daki sayılı fiillerle sınırlı olmaktan çıkarıp yönetmelik ve tebliğ düzeyindeki kurallara uymamayı da cezalandırılabilir hâle getirir. 2025 sonrası uyum programlarının yalnız Kanun metnine değil, ikincil düzenlemelere de dayandırılması gerekir.
Bu tutarlar Kanun metnindeki nominal rakamlardır; idari para cezaları 30/3/2005 tarihli ve 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 17 nci maddesi uyarınca her yıl yeniden değerleme oranında artırıldığından uygulanacak tutar, ilgili yıl için ilan edilen güncel tutardır. Kararı ise il müdürü verir.
Adli taraf 16 ncı maddededir. 23/1/2008 tarihli ve 5728 sayılı Kanun'la değiştirilen maddenin iki fıkrası 7164 sayılı Kanun'un 26 ncı maddesiyle yürürlükten kaldırılmış, geriye tek bir hüküm kalmıştır: "Ayarının doğru olmadığını bildiği aletle ölçü yapan ve bu suretle haksız menfaat temin eden kişi, Türk Ceza Kanununun dolandırıcılık suçuna ilişkin hükümlerine göre cezalandırılır."
| Fiil | İdari para cezası | Ek yaptırım |
|---|---|---|
| Uygun olmayan aleti imal/ithal/satma/satın alma/bulundurma | 10.000 - 50.000 TL | El koyma + mülkiyetin kamuya geçirilmesi |
| Damgasız aleti satma veya ticari ilişkide kullanma | 1.000 - 10.000 TL | El koyma + mülkiyetin kamuya geçirilmesi |
| Yetkili servisin aykırı faaliyeti | 2.000 - 10.000 TL | — |
| Düzenleyici işlemlere aykırılık (7542/7, 19/2/2025) | 5.000 - 50.000 TL | — |
| Ayarı bozuk aletle haksız menfaat | — | TCK dolandırıcılık hükümleri |
Sonuç
Ölçü aleti ithal eden veya bu aletleri kullanan bir işletme için üç aşamalı bir uyum zinciri vardır. Birincisi giriş: ithal alet, yurda sokulma sırasında ilk muayeneye tabidir ve Uluslararası Birimler Sistemine uygun olmayan aletin ticaret maksadıyla yurda sokulması yasaktır. İkincisi belge: uygunluğun kanıtı damgadır; damgalanmaya elverişli olmayan alette damga yerine geçen belge aranır. Üçüncüsü servis: muayene, tamir ve ayar yalnız Bakanlığın yetki belgesini taşıyanlarca yapılabilir.
Yaptırım tarafında iki nokta öne çıkar: uygun olmayan alette ceza yalnız ithalatçıya değil satın alana ve bulundurana da uygulanır ve alete el konularak mülkiyeti kamuya geçirilir; 2025'te eklenen bent ise ikincil düzenlemelere aykırılığı da cezalandırılabilir kılmıştır.
Yalnız ihraç edilmek üzere üretilen aletler bakımından ise Kanun açık bir muafiyet tanır; bu muafiyetin kullanılabilmesi, siparişin ve ürün niteliklerinin önceden belirtilmiş olmasına bağlıdır.
İthal ürünün genel güvenlik ve uygunluk yükümlülükleri için ürün güvenliğinde ithalatçının sorumluluğu yazımıza, ihraç amaçlı üretimde gümrük rejimi seçenekleri için ekonomik etkili gümrük rejimleri yazımıza, dağıtım şirketlerinin sayaç tarafındaki konumu için elektrik önlisansında hisse devri yazımıza bakılabilir.
Bu çerçeve genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene usulleri ve güncel ceza tutarları yürürlükteki yönetmelik ve tebliğlerden doğrulanmalıdır.
