Türkiye'de gemi veya ticari yat işletmeyi düşünen yatırımcılar için 16/12/1999 tarihli ve 4490 sayılı Kanun'la kurulan Türk Uluslararası Gemi Sicili, Türk vergi sisteminin en geniş istisnalarından birini içerir: sicile kayıtlı gemilerin ve yatların işletilmesinden ve devrinden elde edilen kazançlar gelir ve kurumlar vergisinden istisnadır.
İstisna geniştir; ancak sicile giriş belirli eşiklere, gemi adamı istihdamı milliyet şartlarına ve sicilde kalış yıllık harçlara bağlıdır. Aşağıdaki çerçeve 6 Eylül 2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel 4490 sayılı Kanun metninden doğrulanmıştır.
Kimler tescil ettirebilir
m.5, sicile erişimi milliyete değil mukimliğe bağlar: "Türkiye'de mukim Türk ve yabancı uyruklu gerçek kişiler ile Türkiye'de Türk mevzuatına göre kurulmuş şirketlere ait gemiler ve yatlar Türk Uluslararası Gemi Siciline tescil ettirilebilir."
İki kapı vardır ve ikisi de yabancı yatırımcıya açıktır: Türkiye'de mukim yabancı uyruklu bir gerçek kişi doğrudan tescil ettirebilir; yabancı sermayeli ama Türk mevzuatına göre kurulmuş bir şirket de aynı imkâna sahiptir. Aynı maddenin ikinci fıkrası finansmana yer açar: "Yurt dışından finansal kiralama yoluyla temin edilecek gemiler ve yatlar Türk Uluslararası Gemi Sicilinin özel bir sütununa kaydolunur."
Hangi gemilerin tescil edilebileceği m.4'tedir ve üç bent sayar: Kanun'un yürürlüğe girdiği tarihte Millî Gemi Siciline kayıtlı olan gemi ve yatlar; yurt içinde inşa edilen gemi ve yatlar; ve yurt dışından ithal edilenlerde bir tonaj eşiği — "3.000 DWT'nin (yolcu gemileri ile özel maksatlı, özel yapılı gemilerde ise 300 grostonun) üzerindeki gemiler."
Üçüncü bent, yurt dışından ikinci el gemi getirerek sicile girmeyi planlayan yapılar için belirleyicidir: eşiğin altındaki bir gemi bu yoldan TUGS'a alınamaz.
Bayrak, kabotaj ve terkin
m.7/1: sicile tescil edilen gemi ve yatlar Türk Bayrağı çeker ve millî mevzuatla tanınmış haklardan yararlanır. Ancak ikinci cümle önemli bir sınır koyar: "6762 sayılı Türk Ticaret Kanununun 823 üncü maddesi uyarınca Türk Bayrağı çekme hakkına sahip olmayan gemiler ve yatlar 815 sayılı Kabotaj Kanunu hükümlerinden yararlanamazlar."
Yani TUGS'a kayıt, Türk Bayrağı çekme imkânı verir; fakat kabotaj hakkı — Türk limanları arasında yük ve yolcu taşıma — bundan ayrı bir sorudur ve genel bayrak çekme hakkına bağlıdır. Yabancı sermayeli bir yapının TUGS'a kaydettiği gemiyle iç hat taşıması yapıp yapamayacağı, bu ayrım okunmadan cevaplanamaz.
Terkin tarafında m.6/3 tek cümlelik bir koruma getirir: "Gemilerin ve yatların sicil kaydının terkini ipotekli alacaklının iznine tâbidir." Finansman veren için bu, sicilin kendisinden gelen bir teminattır: borçlu, alacaklının izni olmadan gemiyi sicilden çıkaramaz.
Gemi adamı: kaptan ve %51 kuralı
m.9, istihdamda iki farklı kural kurar ve bunlar donatanın milliyetine göre değişir:
"Türk Uluslararası Gemi Siciline tescil edilen gemilerde ve yatlarda donatanın yabancı veya Türk olmasına bakılmaksızın kaptanın Türk vatandaşı olması esastır. Donatanın Türk vatandaşı olması hâlinde ise ayrıca diğer gemi ve yat personel sayısının en az %51'i için Türk vatandaşı olma şartı aranır."
Ayrım nettir: kaptan şartı herkese uygulanır; %51'lik personel şartı ise yalnız Türk donatanlar için geçerlidir. Yabancı donatan, kaptan dışındaki mürettebatı serbestçe belirleyebilir. Bu, yabancı sermayeli işletmeler bakımından TUGS'un en esnek yanlarından biridir.
m.10 sosyal güvenlik rejimini kurar: sicile kayıtlı gemilerde istihdam edilecek gemi adamları Türk sosyal güvenlik ve bireysel ile toplu iş hukuku mevzuatına tabidir. Yabancı uyruklu gemi adamları için ise bir muafiyet vardır: uluslararası veya ikili sosyal güvenlik sözleşmelerindeki hükümler saklı kalmak kaydıyla, talepleri hâlinde, kendi ülkelerinde zorunlu veya herhangi bir ülkede özel sigortalı olduklarını kanıtlamaları şartıyla malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tabi tutulmazlar. Muafiyet kendiliğinden işlemez; talep ve ispat gerekir.
m.11 bir seyahat kolaylığı sağlar: sicile kayıtlı gemilerde istihdam edilen yabancı uyruklu gemi adamlarının sahip oldukları ve Bakanlıkça tanınan gemi adamı cüzdanları pasaport yerine geçer; Türkiye'ye giriş ve çıkışlarında, geminin uğrak yaptığı liman şehirlerinde veya liman şehrine sınır yerleşim merkezinde konaklamalarında karşılıklılık esasına göre pasaport aranmaz.
Mali hükümler: istisnanın kapsamı
m.12/1 istisnayı geniş kurar: "Türk Uluslararası Gemi Siciline kayıtlı gemilerin ve yatların işletilmesinden ve devrinden elde edilen kazançlar, gelir ve kurumlar vergileriyle fonlardan istisnadır."
İşlem vergileri m.12/2'dedir: sicile kaydedilecek gemi ve yatlara ilişkin alım, satım, ipotek, tescil, kredi, gemi kira, zaman çarteri ve tüm navlun sözleşmeleri damga vergisine ve harçlara; bu işlemler nedeniyle alınacak paralar banka ve sigorta muameleleri vergisine ve fonlara tabi tutulmaz. Kapsam sözleşme türü sayarak genişletilmiştir; zaman çarteri ve navlun sözleşmelerinin açıkça anılması, işletme modeli ne olursa olsun damga vergisi yükünün doğmadığı anlamına gelir. Damga vergisinin genel işleyişi için ticari sözleşmelerde damga vergisi yazımıza bakılabilir.
18/1/2017 tarihli ve 6770 sayılı Kanun'un 14'üncü maddesiyle eklenen üçüncü fıkra, istisnayı çıkış aşamasına da taşır: birinci ve ikinci fıkra hükümleri, gemi ve yatların "Türk Uluslararası Gemi Sicilinden terkin edilerek bir başka sicile kaydedilmek üzere veya sair suretlerle devri aşamasında da" uygulanır.
Ancak aynı fıkra bir kötüye kullanım kaydı içerir: m.4/1-(c) uyarınca — yani yurt dışından ithal edilerek — sicile kaydedilen gemilerin, bu sicilden terkin edilerek başka bir sicile kaydedilmek üzere veya sair suretlerle devri hâlinde, bunların "en az altı ay süreyle Türk Uluslararası Gemi Siciline kayıtlı olarak işletilmiş olması" şartı aranır. Sicili yalnız devir vergisinden kaçınmak için kısa süreli bir durak olarak kullanmayı engelleyen hüküm budur.
Harçlar: kayıt ve yıllık tonaj
İstisnaların karşılığında sicil kendi harçlarını alır. m.12, TUGS'a kayıtlı gemi ve yatların sahiplerinden şu harçların ayrıca tahsil olunacağını düzenler:
- Kayıt harcı: 10.000 ABD Doları karşılığı Türk parasına ilave olarak, her bir net ton için 1 ABD Doları karşılığı Türk lirası. Yatlar için maktu kayıt harcı 5.000 ABD Doları karşılığı Türk lirasıdır.
- Yıllık tonaj harcı: Sicile kayıtlı olunan her takvim yılı için her bir net ton başına 1 ABD Doları karşılığı Türk lirası. Bu harç ocak ve temmuz aylarında iki eşit taksitte tahsil olunur.
Yıllık tonaj harcı, sicilden çıkışı da doğrudan etkiler: "Vadesi gelen yıllık tonaj harcı taksitleri ödenmedikçe sicilin terkini ve yeni sahibi adına tescili yapılmaz." Devir sırasında vadesi gelmeyen taksitler ise tescil olunan yeni sahip tarafından taksit süreleri içinde ödenir. Her iki harç bakımından Cumhurbaşkanı miktarları on katına kadar artırmaya yetkilidir; bu nedenle kanundaki tutarlar taban niteliğindedir ve yürürlükteki karar ayrıca kontrol edilmelidir.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kimler tescil ettirebilir | Türkiye'de mukim Türk ve yabancı gerçek kişiler; Türk mevzuatına göre kurulmuş şirketler | m.5/1 |
| Finansal kiralama | Özel bir sütuna kaydolunur | m.5/2 |
| İthal gemide eşik | 3.000 DWT (yolcu ve özel maksatlı/yapılı gemilerde 300 groston) | m.4/1-c |
| Kaptan | Donatanın milliyetine bakılmaksızın Türk vatandaşı | m.9 |
| Diğer personel | Yalnız Türk donatanda en az %51 Türk vatandaşı | m.9 |
| Yabancı gemi adamı | Talep + ispat şartıyla malullük, yaşlılık, ölüm sigortası dışında | m.10 |
| Kazanç istisnası | İşletme ve devir kazançları gelir/kurumlar vergisi ve fonlardan istisna | m.12/1 |
| İşlem vergileri | Alım, satım, ipotek, kredi, kira, zaman çarteri, navlun sözleşmeleri damga ve harçtan; paralar BSMV'den muaf | m.12/2 |
| Devirde altı ay şartı | Yalnız m.4/1-(c) ile ithal edilerek kaydedilen gemilerde | m.12/3 |
| Kayıt harcı | 10.000 USD + net ton başına 1 USD; yatta maktu 5.000 USD | m.12 |
| Yıllık tonaj harcı | Net ton başına 1 USD; ocak ve temmuz iki taksit | m.12 |
| Terkin engeli | Vadesi gelen tonaj harcı ödenmedikçe terkin ve yeni tescil yapılmaz | m.12 |
Vergi paketi tek tabloda
İstisnanın hangi vergiyi hangi işlemde kapsadığı, yapı kurulurken kalem kalem görülmelidir.
| Kalem | Durum | Dayanak |
|---|---|---|
| Gemi/yat işletme kazancı | Gelir ve kurumlar vergisinden istisna | m.12/1 |
| Gemi/yat devir kazancı | Gelir ve kurumlar vergisinden istisna | m.12/1 |
| Fonlar | İstisna | m.12/1 |
| Alım, satım, ipotek, tescil sözleşmeleri | Damga vergisi ve harç yok | m.12/2 |
| Kredi sözleşmeleri | Damga vergisi ve harç yok | m.12/2 |
| Gemi kira ve zaman çarteri sözleşmeleri | Damga vergisi ve harç yok | m.12/2 |
| Tüm navlun sözleşmeleri | Damga vergisi ve harç yok | m.12/2 |
| Bu işlemler nedeniyle alınacak paralar | BSMV ve fonlara tabi değil | m.12/2 |
| Başka sicile geçiş amaçlı devir | İstisna uygulanır (ithal gemide altı ay şartı) | m.12/3 |
| Kayıt harcı ve yıllık tonaj harcı | Ayrıca tahsil olunur | m.12 |
Sigorta tarafında ek bir serbesti vardır. m.13 tek cümledir: "Türk Uluslararası Gemi Siciline kayıtlı gemilerin ve yatların sigortaları yurt dışında da yaptırılabilir." Deniz sigortalarında uluslararası piyasadan teminat alınmasının önündeki engel bu hükümle kaldırılmıştır; yabancı donatanların mevcut global poliçelerini sürdürebilmesi bakımından pratik değeri yüksektir.
Uygulamanın ayrıntısı ise yönetmelik düzeyindedir: m.6/2, sicile ilişkin esasların, sicilde kayıtlı hakların devrinin ve sicil kaydının terkinine ilişkin usul ve esasların Bakanlıkça hazırlanacak yönetmelikle tespit edileceğini; m.8 ise gemilerde bulundurulması gereken belgeler ve sürelerinin ilgili mevzuat ve uluslararası sözleşme hükümleri çerçevesinde Bakanlıkça belirleneceğini söyler.
Asgari kurumlar vergisiyle ilişkisi
TUGS istisnasının nakit değerini koruyan ayrı bir hüküm vardır. Kurumlar Vergisi Kanunu m.32/C ile getirilen yurt içi asgari kurumlar vergisi, hesaplanan verginin indirim ve istisnalar düşülmeden önceki kurum kazancının %10'undan az olamayacağını söyler; ancak aynı maddenin ikinci fıkrasının (c) bendi, asgari matrahtan düşülecek kalemler arasında "4490 sayılı Türk Uluslararası Gemi Sicili Kanunu … kapsamında vergiden istisna edilen kazançları" açıkça sayar.
Bu, TUGS'u Türkiye'deki teşvikler arasında ayrıcalıklı bir konuma yerleştirir: birçok istisna asgari vergi aşamasında etkisiz kalırken, TUGS istisnası her iki hesapta da korunur. Asgari verginin işleyişi ve hangi teşviklerin bu listede yer aldığı için yurt içi asgari kurumlar vergisi yazımıza bakılabilir. Deniz taşımasında taşıyanın sorumluluğu ve konişmento rejimi ise ayrı bir başlıktır: deniz taşımasında taşıyanın sorumluluğu.
Sonuç
Türk Uluslararası Gemi Sicili, yabancı yatırımcıya kapalı bir yapı değildir: m.5 Türkiye'de mukim yabancı gerçek kişileri ve Türk mevzuatına göre kurulmuş şirketleri açıkça kapsar ve m.9'daki %51'lik personel şartı yalnız Türk donatanlara uygulanır. Buna karşılık üç eşik hesaba katılmalıdır: ithal gemide 3.000 DWT / 300 groston tonaj eşiği, ithal yoluyla kaydedilen gemilerin devrinde altı aylık işletme şartı ve sicilde kalışın yıllık maliyeti olan net ton başına 1 ABD Doları tonaj harcı. Karşılığında elde edilen istisna kapsamlıdır — işletme ve devir kazançlarında gelir ve kurumlar vergisi, sözleşmelerde damga vergisi ve harç, ilgili paralarda banka ve sigorta muameleleri vergisi — ve yurt içi asgari kurumlar vergisi karşısında da korunmuştur. Kabotaj hakkının bu istisnadan bağımsız olduğu ise yapı kurulmadan önce netleştirilmesi gereken tek konudur.
