Pasaj ve tuvalet, Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğinin iki ardışık maddesinde düzenlenir ve ikisi de aynı mantığı taşır: kapasiteye bağlı sayısal ölçüler. Her iki madde de 3 Temmuz 2017'den bu yana hiç değiştirilmemiştir. Bu yazıdaki tarih damgası 9 Eylül 2026'dır.
İki maddeyi birlikte okumanın sebebi yalnız komşuluk değildir. Pasaj maddesi donatıların büyüklüğünü "kapasiteye bağlı olarak" idarenin takdirine bırakırken, tuvalet maddesi aynı kapasiteyi sayısal bir formüle bağlar. Dolayısıyla bir pasaj projesinde tuvalet sayısı, pasaj maddesinden değil tuvalet maddesinden çıkar; pasaj maddesi yalnız tuvaletin ayrılması gerektiğini söyler.
Pasajın asgari ölçüleri
| Ölçü | Kural |
|---|---|
| Yükseklik | Taban döşemesi üzerinden tavan alana kadar olan yüksekliğin 3.50 metreden az olmaması |
| Uzunluk | Pasajın uzunluğunun 30.00 metreden az olmaması |
| Kapı | Her biri 1.50 metreden dar olmayan en az 2 giriş-çıkış kapısı |
| Havalandırma | Yeteri kadar havalandırma bacası veya tertibatını haiz bulunması |
| Erişilebilirlik | Pasaj giriş ve çıkışlarının erişilebilir olması |
Ölçülerin ikisi de asgari olup birlikte aranır. Yükseklik ölçüsünün "taban döşemesi üzerinden tavan alana kadar" diye tanımlanması önemlidir: bu, asma tavan altındaki net yüksekliği değil, döşeme üstünden tavana kadar olan mesafeyi işaret eder. 30.00 metrelik uzunluk şartı ise pasajı, tek dükkânlık geçitlerden ayıran ölçüttür; bu uzunluğa ulaşmayan bir geçit pasaj olarak projelendirilemez.
İki kapı şartı da bir asgaridir ve genişlik her kapı için ayrı ayrı aranır: "her biri 1.50 metreden dar olmayan" ifadesi, toplam genişliğin değil tek tek kapıların ölçüsünü belirler. Bu şart, pasajı çift uçlu bir geçit olarak kurgulayan ve tahliye güvenliğini gözeten bir tercihtir; tek girişli, dip noktası kapalı bir düzenleme maddeye uymaz.
Erişilebilirlik yükümlülüğünün ruhsat ve iskân aşamasındaki karşılığı için erişilebilirlik ve ruhsat engeli okunmalıdır.
Çok katlı pasaj ve başka binaların içindeki pasaj
| Durum | Aranan |
|---|---|
| Birden fazla katlı olma | Her bir kat arasında Yönetmelikte belirtilen şartlara uygun merdiven olması ve erişilebilirlik standartlarına uygun düzenlemelerin yapılması |
| 🔴 Bir kısmı veya diğer katları başka maksatlar için kullanılan binalar içinde bulunma | Diğer esas giriş merdiveni, asansör ve geçit gibi tesislerle bu tesislere ayrılan yerlerin pasaj dışında ve müstakil olarak tertiplenmesi |
İkinci satır, karma kullanımlı binalarda pasaj tasarımının en belirleyici kuralıdır. Üst katlarında konut veya büro bulunan bir binada, o katlara hizmet eden merdiven ve asansör pasajın içinden geçirilemez; ayrı ve müstakil bir çekirdek gerekir. Bu kural, pasajın kapanma saatiyle binanın diğer kullanımlarının erişimini birbirinden ayırır ve uygulamada projelerin en sık revize edilen noktasıdır.
Pasajda ayrılması gereken donatılar
| Donatı | Ölçü |
|---|---|
| Çocuk oyun alanı | Kapasiteye bağlı olarak ilgili idaresince uygun görülen büyüklük ve miktarda |
| Bay ve bayan tuvaletler | Aynı |
| Bebek bakım alanları | Aynı |
| İlk yardım alanı | Aynı |
| Mescit | Çarşı bütününde 30 m²'den küçük olmamak üzere ihtiyacı karşılayacak büyüklükte |
Donatıların büyüklüğü tek bir kalem dışında sayısal olarak belirlenmemiş, ilgili idarenin kapasiteye bağlı takdirine bırakılmıştır. Sayısal sınırı olan tek kalem mescittir ve ölçü tek tek birimler için değil çarşı bütününde hesaplanır: 30 m²'lik alt sınır, pasajın tamamı için geçerli tek bir eşiktir.
Takdirin idareye bırakılmış olması, donatıların isteğe bağlı olduğu anlamına gelmez. Metin "ayrılır" der; tartışma konusu olan büyüklük ve miktardır, ayrılıp ayrılmayacağı değil. Bu nedenle projede çocuk oyun alanı, bebek bakım alanı veya ilk yardım alanının hiç gösterilmemesi, idarenin takdir yetkisiyle açıklanamaz.
Pasajlar ayrıca çay ocağının bağımsız bölüm olarak düzenlenebileceği yapılar arasında sayılmıştır; bunun şartları için fırın ve çay ocağı kuralları okunmalıdır.
Alışveriş merkezlerinde ise ayrı bir rejim işler: Yönetmelik, 26/2/2016 tarihli ve 29636 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Alışveriş Merkezleri Hakkında Yönetmelik hükümlerine yollama yapar. Yani bir yapı alışveriş merkezi niteliğindeyse pasajlara ilişkin bu ölçüler değil, o Yönetmeliğin kendi kuralları uygulanır.
| Konu | Pasaj | Alışveriş merkezi |
|---|---|---|
| Yapılaşma ölçüleri | Yönetmelikte sayısal olarak yazılı (3.50 m, 30.00 m, 1.50 m kapı) | Alışveriş Merkezleri Hakkında Yönetmeliğe yollama |
| Donatılar | Kapasiteye bağlı olarak idarece belirlenir; mescit çarşı bütününde ≥30 m² | Kendi Yönetmeliğindeki esaslar |
| Tuvalet sayısı | Her 25 kişi dilimi | Her 25 kişi dilimi (tuvalet maddesi ikisini de sayar) |
Tablonun son satırı önemlidir: tuvalet maddesi alışveriş merkezlerini açıkça 25 kişilik dilimin içinde sayar. Dolayısıyla pasaj hükümlerinin uygulanmaması, tuvalet hesabının da devre dışı kaldığı anlamına gelmez; iki madde farklı kapsamlara sahiptir ve alışveriş merkezleri tuvalet maddesinin kapsamında kalır.
🔑 Tuvalet sayısı: 25 kişi ve 50 kişi
| Yapı | Ölçüt |
|---|---|
| İş hanı, büro, alışveriş merkezi, çarşı, pasaj ve mağaza gibi binalar ile otel ve benzerleri | Her 25 kişi için en az birer adet tuvalet |
| Resmî binalar ile sinema, tiyatro gibi umumî binalar | Her 50 kişi için en az birer adet tuvalet |
| Cinsiyet dağılımı | Yarısı kadınlar, yarısı erkekler için olmak üzere |
| Engelli tuvaleti | Engellilerin erişiminin sağlanmasına yönelik tedbirler alınarak en az 1 kadın, 1 erkek olmak üzere erişilebilirlik standardına uygun tuvalet ayrılır |
İki eşik arasındaki fark iki katıdır ve ayrım yapının türüne göredir, büyüklüğüne göre değil. Ticari yoğunluğun yüksek olduğu kabul edilen binalarda 25 kişilik, resmî ve gösteri amaçlı umumi binalarda 50 kişilik dilim uygulanır. Cinsiyet dağılımı şartı maddenin başında yer alır ve hesabın tamamına uygulanır.
Sayının nasıl çıktığını görmek için iki örnek yeterlidir. Tahmini müşteri sayısı 300 olarak belirlenen bir çarşıda dilim 25 olduğu için hesap 300/25 üzerinden kurulur; 500 kişilik bir sinema salonunda ise oturma sayısı esas alınır ve dilim 50'dir. Aynı büyüklükteki iki yapı, türlerine göre birbirinden çok farklı sonuç verir — ve bu fark, projede sonradan düzeltilmesi en güç kalemlerden biridir, çünkü tuvalet hacimleri tesisat şaftlarına bağlıdır.
Hesabın tabanı: kişi sayısı neye göre bulunur
| Yapı türü | Hesaba esas |
|---|---|
| Resmî binalar, işyeri, büro, fabrika gibi yerler | Çalışan sayısı |
| Mağaza, alışveriş merkezi, çarşı, pasaj gibi yerler | Tahmini müşteri sayısı |
| Lokanta, sinema, tiyatro gibi yerler | Oturma sayısı |
| Otel ve benzeri konaklama tesisleri | Yatak sayısı |
| Hepsine ek | Bu hesaplamalara dâhil olarak ziyaretçi sayıları ve diğer farklı özellikler dikkate alınır |
Maddenin bu fıkrası, "25 kişi" ve "50 kişi" ifadelerinin neyi saydığını açıklığa kavuşturur ve her yapı türü için farklı bir taban belirler. Ayrıca yeterli sayıda pisuar ve lavabo bulundurulması ayrı bir yükümlülüktür; tuvalet sayısı sağlanmış olsa bile pisuar ve lavabo yetersizse şart tamamlanmamış olur.
Kapasiteye bağlı hesapların otopark tarafındaki karşılığı ve hesap tabanının nasıl kurulduğu için kaç otopark gerekir: hesabın tabanı okunmalıdır.
Birden fazla kullanım ve uluslararası kurallar
| Durum | Kural |
|---|---|
| Birden fazla kullanımı haiz binalar | Her kullanım için maddedeki kriterlere göre ayrı ayrı değerlendirme yapılır |
| Uluslararası kurallara tabi yapılar | Yönetmelikte belirtilenden az olmamak kaydıyla, uluslararası kuralların gerektirdiği sayıda tuvalet yapılması zorunludur |
| Umumî binalar | Çalışan, müşteri ve ziyaretçi gibi tüm kullanıcıların ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla kapasite hesabına göre belirlenen büyüklük ve sayıda erişilebilirlik standardına uygun engelli tuvaleti yapılır |
"Ayrı ayrı değerlendirme" kuralı, karma kullanımlı bir yapıda tek bir kapasite hesabı yapılmasını engeller: zemin katı mağaza, üst katları büro olan bir binada mağaza için tahmini müşteri sayısı, bürolar için çalışan sayısı esas alınır ve iki hesap toplanır. Uluslararası kurallar ise yalnız yukarı yönlü etki doğurur; Yönetmelikteki sayının altına inilemez.
Alaturka tuvalet oranı
| Yapı | Oran |
|---|---|
| İbadet yerleri, şehirlerarası yollarda yer alan dinlenme tesisleri, meydan ve park gibi yerlerde yapılacak umumî tuvaletler | En az yarısının alaturka tuvalet taşlı olması |
| Diğer yapılar | En az üçte birinin alaturka tuvalet taşlı olması |
Oran bir üst sınır değil alt sınırdır: "en az" ifadesi, daha yüksek bir alaturka oranını serbest bırakır. Park ve meydanlardaki umumi tuvaletlerin yapılmasında idarelerin yetki ve sorumluluğu ile park alanlarındaki erişilebilirlik şartları için parkta ne yapılabilir okunmalıdır.
| Kontrol | Ne bakılmalı |
|---|---|
| Pasaj yüksekliği | Taban döşemesi üzerinden tavana 3.50 metre sağlanıyor mu |
| Pasaj uzunluğu | 30.00 metre şartı tutuyor mu |
| Kapılar | En az iki adet ve her biri en az 1.50 metre genişliğinde mi |
| Çekirdek | Diğer kullanımların merdiven, asansör ve geçitleri pasaj dışında ve müstakil mi |
| Mescit | Çarşı bütününde en az 30 m² ayrıldı mı |
| Tuvalet dilimi | Yapı 25 kişilik dilime mi 50 kişilik dilime mi giriyor |
| Hesap tabanı | Çalışan, müşteri, oturma veya yatak sayısından doğru olan kullanıldı mı |
| Karma kullanım | Her kullanım için ayrı hesap yapıldı mı |
| Engelli tuvaleti | En az 1 kadın 1 erkek; umumi binada kapasiteye göre sayı belirlendi mi |
| Alaturka | İbadet yeri, dinlenme tesisi, meydan ve parkta yarısı; diğerlerinde üçte biri sağlanıyor mu |
İki maddenin ortak zayıf noktası, hesabın tabanının yanlış seçilmesidir. Bir alışveriş merkezinde çalışan sayısı üzerinden yapılan tuvalet hesabı, madde tahmini müşteri sayısını esas aldığı için baştan eksiktir; aynı şekilde otelde oturma sayısı değil yatak sayısı kullanılır. Pasaj tarafında ise en sık hata, üst katlara hizmet eden çekirdeğin pasajın içinden çözülmesidir. Her iki hata da avan proje aşamasında görülebilir; ruhsat aşamasına kaldığında ise düzeltme, düşey tesisat ve çekirdek yerleşimini birlikte değiştirmeyi gerektirdiği için projenin tümünü etkiler.
