İmar planının zemin verisine bağlanması, Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliğinde 7 Haziran 2024'te yeniden yazılan bir fıkrayla kesin bir kurala dönüştü: etüt yoksa plan yok. Aynı değişiklik, aktif fay hatları için belirlenen fay sakınım zonlarını da plan kararlarına taşıdı. Bu yazıdaki tarih damgası 9 Eylül 2026'dır.
🔴 Etüt olmadan plan hazırlanamaz
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Yasak | Onaylı jeolojik-jeoteknik veya mikro bölgeleme etüt raporu bulunmayan alanlarda imar planları hazırlanamaz ve onaylanamaz |
| Hassasiyet | Jeolojik-jeoteknik etütler ve mikrobölgeleme etütleri planın ölçeğine uygun hassasiyette hazırlanır |
| Usul | Etütler, Bakanlık tarafından düzenlenen usul ve esaslara uygun olarak hazırlanır |
Hüküm iki fiili birden yasaklar: hazırlamak ve onaylamak. Yani eksiklik yalnız onay aşamasında değil, planın yapımında da giderilemez bir engeldir. Etüdün onaylı olması da ayrıca aranır; hazırlanmış ama onaylanmamış bir rapor şartı karşılamaz.
İkinci satır, etüdün detay düzeyini plan ölçeğine bağlar. Nazım imar planı ile uygulama imar planı aynı hassasiyette etütle çözülemez; ölçek küçüldükçe etüdün çözünürlüğü artar. Plan kademeleri ve hangi idarenin hangi ölçekte plan yaptığı için büyükşehirde imar planı kimin okunmalıdır.
Üçüncü satır ise etüdün içeriğini serbest bırakmaz: Bakanlıkça düzenlenen usul ve esaslara uygunluk aranır. Bu, etüt raporunun biçim ve kapsamının merkezî olarak belirlendiği anlamına gelir; yerel uygulamalar arasında farklılık, hükmün kabul ettiği bir durum değildir.
Aynı etüt raporu, plan aşamasından sonra ruhsat aşamasında da dosyaya girer: idare, imar durum belgesiyle birlikte onaylı jeolojik ve jeoteknik etüt raporunun bir örneğini de verir. Ruhsat başvurusunda idarenin vereceği belgeler için ofisi konuta çevirmek okunmalıdır.
🔑 Plan kararlarına yansıtılacak riskli alanlar
Aynı maddede, insan sağlığı ve güvenliği üzerinde doğrudan veya dolaylı olumsuz etkileri olan alanlar tek tek sayılmıştır.
| Alan | İçerik |
|---|---|
| Enerji nakil hatları | — |
| Dere koruma kuşakları | — |
| Taşkın risk alanları | — |
| Afet tehlikesi altındaki alanlar | Deprem, kütle hareketi (heyelan, çığ, kaya düşmesi, obruk ve benzeri) gibi |
| Endüstriyel kaza veya kitlesel yangın riski taşıyan alanlar | — |
| 🔑 Fay sakınım zonları / tampon bölgeler | Aktif fay zonları için belirlenen |
Bu alanlara ilişkin kurum ve kuruluş görüşleri ile bunlar için alınması gereken önlemler, üç ayrı belgeye birden yansıtılır: imar planı kararlarına, plan notlarına ve plan açıklama raporlarına.
Üçlü yansıtma zorunluluğu, riskin planın yalnız bir katmanında kalmasını engeller. Plan notu olarak yazılmış ama plan kararına dönüşmemiş bir önlem ya da raporda geçip nota girmemiş bir kısıt, hükmün aradığı bütünlüğü sağlamaz.
Fay sakınım zonu kavramının plan mevzuatına girmesi ise 2024 paketinin en somut yeniliklerinden biridir: aktif fay hatları artık yalnız bir çizgi olarak değil, çevresinde tanımlanan bir zon ve tampon bölge olarak plana işlenir.
Listenin geri kalanı da dar okunmamalıdır. Dere koruma kuşakları ve taşkın risk alanları ayrı ayrı sayılmıştır; ikisi aynı şey değildir. Enerji nakil hatları ise afet değil, doğrudan insan sağlığı ve güvenliği gerekçesiyle listeye alınmıştır. Ortak nokta, hepsinin kurum ve kuruluş görüşü gerektirmesidir: plan müellifi bu alanlara ilişkin kararı kendi başına veremez.
Afete maruz bölge ilanının sonuçları ve yapı yasağı rejimi için afete maruz bölge: yapı yasağı ve hasar tespiti okunmalıdır.
Planın amacına eklenen "dirençlilik"
Yönetmeliğin amaç maddesine, 2024 değişikliğiyle "sağlıklı" ibaresinden sonra gelmek üzere "afet ve iklim değişikliği kaynaklı tehlike ve risklere karşı dirençli" ibaresi eklendi.
Amaç maddesindeki bu ekleme biçimsel görünse de yorum bakımından sonuç doğurur: plan kararlarının değerlendirilmesinde dirençlilik artık Yönetmeliğin açıkça saydığı bir hedeftir.
Planlarda esas alınacak veriler
| Veri | Kaynak |
|---|---|
| Afet türleri | Doğa kaynaklı: deprem, sel/taşkın, kütle hareketi (heyelan, çığ, kaya düşmesi, obruk ve benzeri), tsunami, yangın · İnsan ve teknoloji kaynaklı: endüstriyel/kimyasal kazalar, kitlesel göç ve benzeri |
| Belgeler | İlgili kurum ve kuruluşlarca üretilen bilgi, belge, analiz, etüt ve haritalar |
| Zemin | Jeolojik ve hidrolojik yapıya ilişkin bilgiler, doğa kaynaklı veriler |
| İklim | Varsa iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine ilişkin etkilenebilirlik ve risk analizleri |
| Meteoroloji | Meteorolojik verilerin ve bulguların analizleri |
| 🔑 Plan | İl afet risk azaltma planlarında öngörülen öneri ve önlemler |
Son satır, il ölçeğindeki afet planlamasını imar planına bağlar: il afet risk azaltma planındaki öneri ve önlemler, imar planında esas alınır. Bu, iki ayrı planlama sisteminin birbirine bağlandığı noktadır. Bağlantı tek yönlüdür: afet planındaki öneri ve önlemler imar planında esas alınır, tersi öngörülmemiştir.
Veri listesinin bir başka özelliği, varsa kaydıyla koşullandırılmış kalemler içermesidir — iklim değişikliği etkilenebilirlik ve risk analizleri gibi. Bu tür analizler her yerleşme için üretilmiş olmayabilir; üretilmişse plan bunları esas almak zorundadır.
Kitlesel göçün bir kentsel risk olarak sayılması da dikkat çekicidir; risk listesi doğal afetlerle sınırlı tutulmamıştır.
Kentsel risk analizi ve sakınım planlaması
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Ne zaman | Doğal afet tehlikeleri ve iklim değişikliği kaynaklı riskler ile insan kaynaklı kitlesel göç, endüstriyel/kimyasal kazalar ve benzeri kentsel risklerin yüksek olduğu yerleşmeler veya yapılı kentsel çevre için |
| Şart | Gerekli görülmesi hâlinde |
| Ne yapılır | Kentsel risk analizleri veya afetlerden sakınım planlaması çalışmaları yapılır |
| Sonuç | Yapılmış risk azaltıcı tedbirler ile il afet riski azaltma planlarındaki önlem ve öneriler, riskin niteliğine göre plan kararlarında ve/veya plan notlarında ve plan açıklama raporunda esas alınır |
"Gerekli görülmesi hâlinde" kaydı, bu çalışmaları koşullu kılar; ancak koşul riskin yüksek olduğu yerlerde otomatik olarak gündeme gelir. Sonuç satırındaki "riskin niteliğine göre" ifadesi de esneklik tanır: her önlem plan kararına dönüşmek zorunda değildir, bazıları plan notu veya rapor düzeyinde kalabilir.
Riskin plan kademelerine dağılımı
2024 paketi, afet ve iklim risklerini tek bir maddeye koymak yerine plan kademelerinin her birine ayrı ayrı işledi.
| Kademe | Ne aranıyor |
|---|---|
| Amaç maddesi | Planlamanın hedefleri arasına afet ve iklim değişikliği kaynaklı tehlike ve risklere karşı dirençlilik eklendi |
| Planlama esasları | Afet türleri, kurum verileri, jeolojik ve hidrolojik yapı, iklim analizleri ve il afet risk azaltma planı önlemleri esas alınır |
| Üst kademe planlar | Doğal afet zararlarının, kentsel tehlike ve risklerin, endüstriyel kaza ve kitlesel göç risklerinin analiz edilerek risk yönetimi ve sakınım planlarının tanımlanması ve stratejik düzeyde yansıtılması |
| Nazım ve uygulama planı ilkeleri | Afet raporları, jeolojik etütler, iklim analizleri ve meteorolojik verilerin plan kararlarında esas alınması; afet tehlikesi altındaki yerleşime uygun olmayan alanların, diri/aktif fay hatlarının ve riskli alanların gösterilmesi |
| Araştırma ve analiz | İklim özellikleri ve iklim değişikliğinin etkileri; afet duyarlılık ve tehlike derecesi yüksek alanlar; fay sakınım zonları/tampon bölgeler; risk yönetimi ve sakınım planları |
| Plan raporu | Jeolojik-jeoteknik ve mikrobölgeleme etütleri, hidrolojik-hidrojeolojik yapı, afete maruz ve riskli alanlar, kentsel risk analizleri |
Tablo, aynı risk setinin beş ayrı yerde tekrarlandığını gösterir. Bu tekrar, bir yazım fazlalığı değil bir tasarım tercihidir: risk verisi, plan sürecinin her aşamasında yeniden karşılaşılacak biçimde konumlandırılmıştır. Böylece üst kademede stratejik düzeyde ele alınan bir risk, alt kademede plan kararına ve nihayet plan notuna dönüşür.
İbadet yeri ve cemevi
| Değişiklik | İçerik |
|---|---|
| 7/6/2024 | Planlamada gözetilecek unsurlar arasına "ibadet yeri" ibaresi eklendi |
| 7/6/2024 | İbadet alanlarına ilişkin imar planı kararlarında ibadetin gerektirdiği yön ve alan büyüklüğü gibi kriterler göz önünde bulundurulur |
| 🔑 22/1/2026 | Özel mülkiyetteki alanlar yanına "cemevi yapılarının bulunduğu" alanlar eklendi |
İkinci satır, ibadet yapılarına özgü teknik gerekleri plan kararı düzeyine taşır: yön ve alan büyüklüğü, plan aşamasında gözetilecek kriterler arasına girer.
22 Ocak 2026 değişikliği ise cemevi yapılarının bulunduğu alanları ilgili bende ekleyerek kapsamı genişletmiştir. Aynı değişiklikle Yönetmeliğin plan gösterimlerine ilişkin ekleri de yenilenmiştir.
| Kontrol | Ne bakılmalı |
|---|---|
| Etüt | Alanda onaylı jeolojik-jeoteknik veya mikrobölgeleme etüt raporu var mı |
| Ölçek | Etüt planın ölçeğine uygun hassasiyette mi |
| Usul | Etüt Bakanlıkça düzenlenen usul ve esaslara göre mi hazırlanmış |
| Fay | Aktif fay zonları için fay sakınım zonu veya tampon bölge belirlendi mi |
| Yansıtma | Kurum görüşleri ve önlemler plan kararlarına, plan notlarına ve açıklama raporuna işlendi mi |
| Veri seti | İl afet risk azaltma planındaki öneri ve önlemler esas alındı mı |
| İklim | Etkilenebilirlik ve risk analizleri ile meteorolojik veriler değerlendirildi mi |
| Risk analizi | Riskin yüksek olduğu yerleşmelerde kentsel risk analizi veya sakınım planlaması yapıldı mı |
| İbadet alanı | Yön ve alan büyüklüğü kriterleri gözetildi mi |
2024 paketinin bütünü, imar planını bir yerleşim düzeni belgesi olmaktan çıkarıp risk yönetimi belgesi hâline getirme yönünde ilerliyor. Zemin etüdü artık plan yapmanın ön şartı; afet, iklim ve kitlesel göç riskleri plan kademelerinin her birinde ayrı ayrı analiz ediliyor ve sonuçlar üç belgeye birden yansıtılıyor. Uygulamada bunun ilk sonucu, etüdü bulunmayan alanlarda plan sürecinin başlatılamaması olur.
