Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin 5 Mart 2026 değişikliği, karar türlerini yeniden kurmakla kalmadı; hangi projelerin listeye gireceğini de baştan yazdı. Zorunlu ÇED listesine dokuz yeni sektör eklendi, güneş enerjisi ve madencilikte eşikler yenilendi, biyokütle istisnaları kaldırıldı. Bu yazıdaki tarih damgası 9 Eylül 2026'dır.
Karar türlerinin nasıl değiştiği için ÇED karar türleri ve beş yıllık süre, devir ve muafiyet rejimi için ÇED'de proje devri okunmalıdır.
🔑 Listeye eklenen dokuz yeni kalem
| Sektör | Eşik |
|---|---|
| Gemi söküm ve/veya gemi geri dönüşümü tesisleri | Eşik yok — doğrudan listede |
| Alkollü içecek üretimi | 50.000 m³/yıl ve üzeri |
| Salça, ketçap, mayonez ve benzeri sos üretimi | 25.000 ton/yıl ve üzeri |
| Su ürünleri işleme tesisleri | 10.000 ton/yıl ve üzeri |
| Rendering tesisleri | Eşik yok |
| Peynir altı suyu işleme tesisleri | İşleme kapasitesi 25.000 litre/gün ve üzeri |
| Çikolata, çikolatalı ürün, kakao likörü, kakao tozu, kakao yağı gibi kakaolu ürün üretimi | Üretim kapasitesi 100 ton/gün ve üzeri |
| Balık unu ve balık yağı işletmeleri | Eşik yok |
| Hayvansal ürünlerin işlendiği (et, sakatat ve benzeri) tesisler | 100 ton/gün ve üzeri — fiziksel işlem, perakende satış işlemleri ve su ürünleri hariç |
Dokuz kalemin altısı gıda ve hayvansal ürün işleme alanındadır. Üçünde — gemi söküm, rendering ve balık unu/balık yağı — eşik konulmamış, faaliyetin kendisi listeye alınmıştır. Bu, o faaliyetlerin ölçekten bağımsız olarak zorunlu ÇED kapsamına girdiği anlamına gelir.
Son satırdaki üç istisna dikkatle okunmalıdır: fiziksel işlem, perakende satış işlemleri ve su ürünleri kapsam dışıdır — su ürünleri kendi kalemi altında ve farklı bir eşikle düzenlenmiştir.
Gıda tarafındaki eşiklerin birimleri de birbirinden farklıdır: alkollü içecekte m³/yıl, sos ve su ürünlerinde ton/yıl, peynir altı suyunda litre/gün, çikolata ve hayvansal üründe ton/gün. Bu, her sektörün kendi üretim ölçüm biriminin esas alındığını gösterir; kapasite hesabı yapılırken tesisin beyan ettiği birim ile listedeki birimin örtüşmesi gerekir.
Güneş enerjisi: iki ayrı eşik
| Tesis | Eşik |
|---|---|
| Arazi güneş enerji santralleri | Proje alanı 25 hektar ve üzeri — 🔑 çatı ve cephe sistemleri hariç |
| 🔑 Yüzer güneş enerji santralleri | Proje alanı 2 hektar ve üzeri |
Madde yeniden yazılarak yüzer GES ayrı bir kalem hâline getirildi ve eşiği araziye göre çok daha düşük — 2 hektar — belirlendi. Su yüzeyindeki kurulumların ekosistem üzerindeki etkisi bu farkın gerekçesidir. Oran olarak bakıldığında yüzer santral eşiği, arazi santralinin on ikide biridir; bu, aynı kurulu güce sahip iki projenin farklı süreçlere girmesi sonucunu doğurabilir.
Çatı ve cephe sistemlerinin açıkça hariç tutulması da önemlidir: bina üzerine kurulan sistemler proje alanı hesabına girmez.
Enerji yatırımlarında ÇED kararının orman izni ve destek mekanizmalarıyla ilişkisi için RES ve GES'te orman izni okunmalıdır.
Madencilik: üç bent yeniden yazıldı
| Bent | Kapsam |
|---|---|
| (a) | 25 hektar ve üzeri arazi yüzeyinde planlanan açık işletmeler — 🔑 kazı ve döküm alanı dâhil |
| (b) | Fiziksel yöntemler hariç, cevher zenginleştirme tesisleri ve/veya bu zenginleştirme tesislerine ilişkin atık tesisleri |
| (c) | 400.000 ton/yıl ve üzeri kırma, eleme, yıkama, kurutma, cevher hazırlama işlemlerinden en az birini yapan tesisler |
Birinci bentteki "kazı ve döküm alanı dâhil" kaydı, 25 hektarlık eşiğin nasıl ölçüleceğini netleştirir: yalnız kazı yapılan alan değil, pasanın döküldüğü alan da hesaba katılır.
Üçüncü bentteki "en az birini" ifadesi de kapsamı genişletir: sayılan beş işlemden yalnız birini yapan tesis bile eşiği aştığında listeye girer.
Ulaştırma ve kıyı yapıları
| Kalem | Kapsam |
|---|---|
| Demiryolu hatları | Eşik yok |
| Havaalanları/havalimanları | 🔑 Hava kampüsleri hariç |
| Erişme kontrolü uygulanan karayolları | Bu yollara 20 km ve üzeri şerit eklenmesi ve/veya güzergâhının değiştirilmesi dâhil |
| 🔑 Demiryolunda hat çoğaltma | Mevcut güzergâh korunarak 70 km ve üzeri hat sayısının çoğaltılması |
| Ticari amaçlı liman, iskele, rıhtım, dolfenler | Güneşlenme ve sportif amaçlı iskeleler hariç |
| Yat/tekne tesisleri | 24 metre ve üzeri yat/tekne tadilat, imalat, bakım, onarım ve/veya çekek hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesisler |
| Dip tarama | 200.000 m³ ve üzeri projeler |
Demiryolu tarafında iki ayrı kalem oluşturulmuştur: yeni hatlar eşiksiz listede; mevcut güzergâhta hat çoğaltma ise 70 km eşiğine bağlı. Karayolunda ise erişme kontrollü yollara 20 km ve üzeri şerit eklenmesi ayrıca sayılmıştır.
Kıyıda ise ölçüt ticari amaçtır: güneşlenme ve sportif amaçlı iskeleler kapsam dışında bırakılmıştır. Yat ve tekne tesislerinde eşik tekne boyu üzerinden — 24 metre — belirlenmiştir; tesisin kendi büyüklüğü değil, hizmet verdiği teknenin boyu belirleyicidir.
Hizmet türü de geniş sayılmıştır: tadilat, imalat, bakım, onarım ve/veya çekek hizmetlerinden birini veya birkaçını yapan tesisler kapsamdadır. Yani yalnız çekek hizmeti veren bir tesis de listeye girer.
🔑 Biyokütle istisnaları kalktı
Enerji tesislerine ilişkin bentlerdeki "(Biyokütle hariç)" ibareleri yürürlükten kaldırıldı. Bunun sonucu doğrudandır: biyokütle yakan tesisler, daha önce çıkarıldıkları kalemlerin kapsamına geri girer.
Aynı yönde bir değişiklik atık yakma tarafında da yapıldı: tehlikeli ve/veya özel işleme tabi atıkların yakıldığı tesisler artık oksitlenme yoluyla yakma, piroliz, gazlaştırma, plazma ve benzeri termal işlemler olarak sayılarak tanımlanıyor. Böylece termal bertaraf yöntemlerinin tamamı açıkça kapsama alınmış oldu.
Diğer eşik ve tanım değişiklikleri
| Kalem | Değişiklik |
|---|---|
| Atık su arıtma | Kapasitesi 50.000 m³/gün ve üzeri atık su arıtma tesisleri |
| Derin deniz deşarjı | Kapasitesi 50.000 m³/gün ve üzeri projeler |
| Maya fabrikaları | Üretim kapasitesi 25.000 ton/yıl ve üzeri — sadece paketleme yapan tesisler hariç |
| Büyükbaş yetiştirme | 5.000 baş ve üzeri; birim dönüşümü: 1 baş sığır = 1 baş deve, 1 baş at, 1 baş eşek |
| Kanatlı | Birim dönüşümüne 1 adet tavuk = 7 adet bıldırcın eklendi |
| Depolama (EK-2) | Toplam depolama kapasitesi 500 m³ ve üzeri doğalgaz, petrokimya, petrol ve kimyasal madde tesisleri — perakende satışa hazır ambalajlı ürün depolama alanları hariç |
| Elastomer (EK-2) | Günlük kapasitesi 1 ton ve üzeri |
| Tehlikesiz atık geri kazanımı (EK-2) | Fiziksel yöntemle 1.000 ton/yıl ve üzeri |
Hayvancılıktaki birim dönüşümlerine deve ve bıldırcın eklenmesi, listeyi Türkiye'deki fiilî yetiştiricilik çeşitliliğine yaklaştırır. Depolama tarafındaki 500 m³ eşiği ve "perakende satışa hazır ambalajlı ürün" istisnası ise akaryakıt ve kimyasal depolama tesislerinde kapsamı netleştirir.
Eşiğin nasıl ölçüldüğü
| Ölçü birimi | Hangi kalemlerde |
|---|---|
| Alan (hektar) | Arazi GES (25), yüzer GES (2), açık işletme madencilik (25, kazı ve döküm dâhil) |
| Hacim (m³) | Dip tarama (200.000), depolama (500), alkollü içecek (50.000 m³/yıl) |
| Kapasite (m³/gün) | Atık su arıtma ve derin deniz deşarjı (50.000) |
| Kütle (ton/yıl) | Sos (25.000), su ürünleri (10.000), maya (25.000), cevher hazırlama (400.000), tehlikesiz atık geri kazanımı (1.000) |
| Kütle (ton/gün) | Kakaolu ürün (100), hayvansal ürün (100), elastomer (1), atık yakma (1) |
| Hacim (litre/gün) | Peynir altı suyu işleme (25.000) |
| Uzunluk (km) | Karayolunda şerit ekleme (20), demiryolunda hat çoğaltma (70) |
| Boy (metre) | Yat/tekne tesisleri (24) |
| Baş sayısı | Büyükbaş yetiştirme (5.000) |
| Eşik yok | Gemi söküm, rendering, balık unu ve yağı, demiryolu hatları, havaalanları |
Tablo, listeyi okurken yapılan en sık hatayı önler: aynı sektörde bile birim değişebilir. Bir tesisin kapasitesini yıllık ton olarak beyan etmesi, listedeki eşiğin günlük ton üzerinden yazılmış olması hâlinde doğrudan karşılaştırmayı imkânsız kılar; dönüşüm yapılmadan yapılan değerlendirme yanlış sonuç verir.
| Kontrol | Ne bakılmalı |
|---|---|
| Yeni kalemler | Faaliyet dokuz yeni kalemden birine giriyor mu |
| Eşiksiz kalemler | Gemi söküm, rendering veya balık unu/yağı ise ölçekten bağımsız listede mi |
| GES | Arazi santralinde 25 hektar, yüzer santralde 2 hektar eşiği aşılıyor mu |
| Çatı sistemi | Çatı ve cephe sistemleri proje alanı hesabından çıkarıldı mı |
| Madencilik | 25 hektar hesabına kazı ve döküm alanı dâhil edildi mi |
| Cevher hazırlama | Sayılan beş işlemden en az biri yapılıyor mu; 400.000 ton/yıl aşılıyor mu |
| Biyokütle | Tesis eskiden "biyokütle hariç" kaydıyla kapsam dışında mıydı |
| Kıyı | İskele ticari amaçlı mı; yat/tekne tesisi 24 metre ve üzeri mi |
| Depolama | Toplam kapasite 500 m³ü aşıyor mu; ambalajlı ürün istisnası uygulanabilir mi |
Listedeki genişleme iki yönde ilerliyor: bir yandan yeni sektörler kapsama alınıyor — özellikle gıda ve hayvansal ürün işleme ile gemi söküm; öte yandan mevcut istisnalar kaldırılıyor — biyokütle bunun en belirgin örneği. Yatırımcı açısından pratik sonuç, daha önce ÇED kapsamı dışında kaldığı varsayılan tesislerin listeyi yeniden kontrol etmesi gerektiğidir.
