Sebze ve meyve toptan ticaretinde komisyoncunun alacağı ücret, üreticiye ödeme süresi ve satış bedelinden yapılabilecek kesintiler yönetmelikle sınırlanmıştır. Kaynak, Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik (RG 7/7/2012, sayı 28346); satış hükümleri 1 Temmuz 2013 değişikliğiyle önemli ölçüde yenilenmiştir. Bu yazıdaki tarih damgası 9 Eylül 2026'dır.
Halde işyeri edinme şartları için halde işyeri: bir kişiye tek yer, %50 satış sınırı okunmalıdır.
🔴 Komisyon oranı: yüzde sekiz tavanı
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Tavan | Komisyoncuların satış bedeli üzerinden alacakları komisyon oranı, yüzde sekizi aşmamak üzere taraflarca serbestçe tespit edilir |
| Bakanlık yetkisi | Bakanlık bu oranı yarıya kadar indirmeye yetkilidir |
| 🔴 Şart | Fiilen aracılık hizmeti verilmedikçe komisyon ücreti alınamaz |
Oran serbest ama tavanlıdır: taraflar yüzde sekizin altında anlaşabilir, üstünde anlaşamaz. Bakanlığın oranı yarıya kadar indirme yetkisi de piyasa koşullarına göre kullanılabilecek bir araçtır.
"Fiilen aracılık" şartı, kâğıt üzerinde komisyonculuk gösterip ücret almanın önündeki engeldir.
Komisyoncunun yükümlülükleri
| Konu | Kural |
|---|---|
| Görev | Alıcı ve satıcı arasında aracılık etmek, onların haklarını gözetmek, meslekî bilgi ve deneyime dayanarak piyasanın durumu hakkında en doğru bilgileri aktarmak |
| Sorumluluk | Aracılık faaliyeti sırasında kendi kusurlarından kaynaklanan veya kötü niyete dayanan her türlü eyleminden sorumludur |
| Malın korunması | Teslim aldığı malları cinslerine, doğal özelliklerine, standartlarına, gıda güvenilirliğine ve kalitesine ilişkin şartlara göre özenle korumak |
| 🔑 Ödeme süresi | Kanuni kesintileri düştükten sonra mal bedelini, satış tarihinden itibaren on beş iş günü içinde üreticiye veya üretici örgütüne ödemek zorundadır |
| 🔑 Vadeli satış (2013) | Vadeli satışlarda bu süre otuz iş günü olarak uygulanır |
| Kesinti yasağı | Teslim alınan malların satış bedelinden kanuni kesintiler dışında başka bir kesinti yapılamaz |
| Doğru bilgi | Malın miktarı, satış değeri, komisyon oranı veya ücreti ya da kanuni kesintiler, alıcı ve satıcıya gerçeğe aykırı olarak intikal ettirilemez |
On beş / otuz iş günü ayrımı 2013'te getirildi ve vadeli satış gerçeğini tanıdı; ancak vade, komisyoncunun ödeme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz, yalnız süreyi uzatır.
🔴 Alıcının kesinti yasağı ve ispat yükü
| Kural | | --- | | Toptan veya perakende satmak üzere üretici, üretici örgütü, komisyoncu veya tüccardan mal satın alanlar; alış bedelinden kanuni kesintiler dışında reklam, stant, zayi ve diğer gerekçelerle herhangi bir kesinti yapamaz | | Mal satın alanlar, bedeli ilgili mevzuatla öngörülen süre içinde ödemek zorundadır | | 🔑 Mal bedelinin tam ve zamanında üreticiye ve üretici örgütüne ödenmesine ilişkin ispat yükümlülüğü; komisyoncu, tüccar, perakendeci ve diğer meslek mensuplarına aittir |
Reklam, stant ve zayi kesintilerinin açıkça yasaklanması, perakende zincirlerinin tedarikçiden yaptığı klasik indirimleri sebze-meyve tedarikinde geçersiz kılar.
İspat yükünün alıcı tarafta olması da uyuşmazlıkta belirleyicidir: ödeme yapıldığını üretici değil, ödeyen taraf ispatlamak zorundadır.
Kim kime satabilir
| Taraf | Kural |
|---|---|
| Toptan satış | Hal içi ve dışında faaliyet gösteren üretici, üretici örgütü, komisyoncu ve tüccarlar tarafından yapılır |
| Alıcı | Hiçbir ayrım yapılmaksızın bütün gerçek veya tüzel kişiler, öngörülen toptan satış miktarından az olmamak kaydıyla toptancı hallerinden mal satın alabilir |
| Üreticiler | Toptancı halinde yalnızca kendi ürettikleri sebze ve meyvelerin satışını yapabilir |
| Üretici örgütleri | Halde ortak veya üyelerine ait mallar ile faaliyet merkezinin bulunduğu yerdeki diğer üretici ve üretici örgütlerine ait malların alım satımını yapabilir |
| 🔑 Hal içi ticaret (2013) | Aynı halde faaliyet gösterenler, mal fiyatlarının yükselmesine sebebiyet vermemek veya düşmesine engel olmamak kaydıyla kendi aralarında mal alabilir, satabilir veya devredebilir; bu işlemler piyasa şartlarına göre Bakanlıkça sınırlandırılabilir |
| Temsil yasağı | Komisyoncular kendi adına ve hesabına; üretici, üretici örgütü ve tüccarlar kendi adına ve başkası hesabına toptan mal alım satımı yapamaz |
🔴 Bu, 2013'ün en önemli değişikliğidir. Önceki metin, üretici ve üretici örgütleri hariç aynı haldeki satıcıların kendi aralarında mal alıp satmasını mutlak olarak yasaklıyordu. Bugün yasak kalkmış, yerine fiyat etkisi ölçütü getirilmiştir. Kira sözleşmesinin feshi sebebi de buna paralel olarak "34 üncü maddenin beşinci fıkrasına aykırı olarak" hal içi ticaret yapmak biçiminde yeniden yazılmıştır.
Nerede satılabilir
| Kural | | --- | | Malların toptan alım ve satımı toptancı hallerinde yapılır; elektronik ticaret yoluyla yapılan satışlar da bu kapsamdadır | | Bildirimde bulunmak kaydıyla hal dışında toptan alınıp satılabilenler: sanayicilerce sınaî üretim için, ihracatçılarca ihraç için satın alınanlar; ithalatçılarca ithal edilenler; üretici örgütlerince hal dışında satılanlar; organik tarım ve iyi tarım sertifikalı ürünler | | Perakende olarak ya da halde toptan satmak veya münhasıran kendi tüketiminde kullanmak üzere, fatura veya müstahsil makbuzuyla doğrudan üreticilerden yapılan toptan alımlar, bildirim şartıyla hal dışında yapılabilir | | 🔑 Belgeleme | Malların toptan veya perakende satışını yapanlar ile taşıyanlar ve depolayanlar, bunların halden satın alındığını veya hale bildirildiğini belgelemek zorundadır | | 🔴 Koruma | Halden satın alındığı veya hale bildirildiği belgelenen malların satışı engellenemez ve bunlar toptancı haline girmeye zorlanamaz |
Son satır, belgesi tam olan tüccar için doğrudan bir savunmadır: bildirim yapılmış mal, hale sokulmaya zorlanamaz. Buna karşılık belgeleme yükümlülüğü zincirin her halkasına yayılmıştır — satan, taşıyan ve depolayan ayrı ayrı belge göstermek zorundadır. Nakliyecinin sevk irsaliyesi yanında bildirim veya künye kaydını da yanında bulundurması bu yüzden bir formalite değil, cezalı rüsumdan kurtulmanın tek yoludur; cezalı rüsumun kapsamı için hal rüsumu: yüzde 1, yüzde 2 ve cezalı yüzde 25 okunmalıdır.
Rekabet ve stokçuluk yasağı
| Kural | | --- | | Fiyatların, malların arz ve talebine bağlı olarak serbest rekabet şartlarına göre oluşması esastır | | Meslek mensupları, serbest rekabeti engellemek amacıyla kendi aralarında veya üreticilerle ticari anlaşmalar yapamaz, uyumlu eylemde bulunamaz ve hâkim durumlarını kötüye kullanamaz | | 🔴 Piyasada darlık oluşturmak, fiyatların yükselmesine sebebiyet vermek veya düşmesine engel olmak için mallar belirli ellerde toplanamaz, satışından kaçınılamaz, stoklanamaz, yok edilemez, bu amaçla propaganda yapılamaz | | Belediyeler, serbest rekabetin ortadan kaldırılmasına yönelik eylemleri önlemek ve hükümlerin uygulanmasını sağlamak için gereken tedbirleri almakla görevli ve yetkilidir |
Bu hükümlerin ihlali yalnız idari para cezası doğurmaz; halde faaliyet gösterenler bakımından kira sözleşmesinin feshi veya satışın iptali sebebidir.
Satışta uyulacak esaslar ve tartılar
| Bent | Esas |
|---|---|
| (a) | Mallar gıda güvenilirliğine, kalite ve standardına, teknik ve hijyenik şartlara uygun satışa sunulur |
| (b) | Hileli olarak karışık veya standartlara aykırı mal satılmaz |
| (c) | Aynı kap veya ambalaj içine değişik kalitede ve/veya yazılı miktardan az mal konulmaz |
| (ç) | Çevreyi rahatsız edecek şekilde satış yapılmaz, alıcıya kötü muamelede bulunulmaz |
| (d) | İşyerleri veya belirlenen müzayede alanları dışındaki yerlerde satış yapılmaz |
| (e) | Mallar, satışa arz şekli bölünmeden bulunduğu kasa, çuval, sandık ve benzeri kaplarda satılır |
| (f) | Mal atıkları ayıklanarak satılmaz |
| (g) | Mallara ilişkin gerçeğe aykırı analiz raporu düzenlenemez veya düzenlenmesi sağlanamaz |
| 🔑 Hal dışı | (a), (b), (c), (f) ve (g) bentleri hal dışında yapılan satışlarda da uygulanır |
| Tartı | Kural |
|---|---|
| Kullanım | 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu hükümlerine göre gerekli muayeneleri yapılmış elektronik tartılar kullanılır |
| 🔴 Yasak | Damgalanmamış, damgası kopmuş, bozulmuş, periyodik muayene zamanında müracaat edilmemiş, damga süresi geçirilmiş ya da damgaları iptal edilmiş ölçü ve tartı aletleri kullanılamaz |
| Konum | Tartılar, alıcının satın aldığı malın ağırlığını görmesini sağlayacak şekilde işyerinin uygun bir yerine konulur |
| Hile | Ölçü ve tartı aletleri hileli bir şekilde kullanılamaz |
| Kontrol | Ne bakılmalı |
|---|---|
| Komisyon | Oran %8'i aşıyor mu; fiilen aracılık edildi mi |
| Ödeme | Üreticiye ödeme 15 iş günü (vadelide 30 iş günü) içinde yapıldı mı |
| Kesinti | Reklam, stant veya zayi adı altında kesinti yapıldı mı |
| İspat | Ödemeyi ispat eden belge alıcı tarafta hazır mı |
| Hal içi ticaret | İşlem fiyat etkisi doğuruyor mu; Bakanlık sınırlaması var mı |
| Belge | Taşıyan ve depolayan, halden alındığını veya hale bildirildiğini belgeleyebiliyor mu |
| Ambalaj | Mal, arz şekli bölünmeden kendi kabında mı satılıyor |
| Tartı | Damga ve periyodik muayene güncel mi; tartı alıcının göreceği yerde mi |
Rejimin ekonomik ekseni, üreticinin alacağını korumaktır: komisyon tavanlanmış, kesintiler kanuni olanlarla sınırlanmış, ödeme süresi kesin bir takvime bağlanmış ve ispat yükü alıcı tarafa yüklenmiştir. Bu dört kural birlikte, üreticinin en zayıf olduğu noktayı — tahsilat — mevzuatla güvenceye alır. Ticari sözleşme yaparken de bu hükümlerin emredici olduğu unutulmamalıdır: sözleşmeye konulacak daha uzun bir ödeme süresi veya ek kesinti kalemi geçerli olmaz. Ödeme sürelerinin genel ticari rejimi için perakendede ödeme süresi ve haksız ticari uygulama, tartı aletlerinin muayene rejimi için ithal ölçü aleti: ilk muayene, damga ve el koyma okunmalıdır.
