Sebze ve meyve ticaretinde hal rüsumu, bildirimin tamamlanmasıyla kendiliğinden tahakkuk eden bir yükümlülüktür. Oranı satışın nerede yapıldığına göre değişir; bildirimsiz satışta ise cezalı olarak ve çok daha yüksek bir oranla alınır. Kaynak, Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik (RG 7/7/2012, sayı 28346); paylaşım hükümleri 9 Ekim 2020 ve 29 Nisan 2023 değişiklikleriyle yenilenmiştir. Bu yazıdaki tarih damgası 9 Eylül 2026'dır.
Bildirim ve künye rejimi için hal kayıt sistemi: bildirim, künye ve fire beyanı okunmalıdır.
🔑 Oran: nerede satıldığına bağlı
| Satış yeri | Oran |
|---|---|
| Toptancı halinde satılan mallar | Yüzde bir |
| Toptancı hali dışında satılan mallar | Yüzde iki |
| Kapsam | İlgili mevzuat çerçevesinde ithal edilen mallar ile fatura veya müstahsil makbuzu ile üreticilerden satın alınan mallar |
| 🔴 Şart | Yüzde birlik oranın ve mevzuattaki diğer indirimlerin uygulanabilmesi için, bildirilen malların ilgili toptancı haline fiilen girmesi zorunludur; sorumluluk bildirimcilere aittir |
Son satır kritiktir: hal içi oranından yararlanmak için kâğıt üzerinde hale bildirim yapmak yetmez, malın fiilen hale girmesi gerekir. Bu şart sağlanmazsa oran ikiye çıkar ve farkın sorumluluğu bildirimcidedir.
Rüsum alınmayan hâller
Bildirimde bulunmak kaydıyla aşağıdakilerden hal rüsumu alınmaz:
| Bent | Mal |
|---|---|
| (a) | Sınaî üretimde kullanılmak üzere satın alınan mallar |
| (b) | İhraç edilmek üzere satın alınan mallar |
| (c) | 5262 sayılı Organik Tarım Kanunu kapsamında üretilen ham, yarı mamul veya mamul hâldeki sertifikalı ürünler |
| (ç) | İyi tarım uygulamaları kapsamında sertifikalandırılan ürünler |
| (d) | Üreticilerce perakende olarak doğrudan tüketicilere satılan mallar |
| (e) | Üretici örgütlerince hal içinde ve dışında satılan mallar |
Muafiyet bildirim şartına bağlıdır: bildirim yapılmazsa muafiyet de doğmaz. Ayrıca sınaî üretim veya ihracat için bildirilip iç piyasada satışa sunulan kısımdan rüsum alınır — muafiyet, malın beyan edilen amaca fiilen tahsis edilmesine bağlıdır.
Yarı oran ve mükerrerlik yasağı
| Unsur | Kural |
|---|---|
| 🔑 Analiz indirimi | Gıda güvenilirliği ve kalitesi analizleri, yetkilendirilmiş kamu laboratuvarlarında veya özel laboratuvarlarda yapıldığı belgelenen mallardan alınacak rüsum yarısı oranında alınır |
| İndirimin şartı | Analiz yaptıracak bildirimcinin bunu bildirim işlemi esnasında beyan etmesi zorunludur |
| 🔴 İndirim kaybı | Beyanda bulunulmayan, beyanda bulunulup da ilgili hale beş iş günü içinde analiz sonucu iletilmeyen ya da analiz sonucunda künye numarası yer almayan mallarda indirim uygulanmaz |
| Mükerrerlik | Mallar üzerinden mükerreren hal rüsumu alınamaz |
| Oran değişikliği | Rüsum oranları Cumhurbaşkanınca kararlaştırılması hâlinde değiştirilebilir (9/10/2020 ile "Bakanlar Kurulu" ifadesi değiştirildi) |
Analiz indirimi üç ayrı şarta bağlanmıştır ve üçünden biri eksikse indirim düşer. En sık kaçırılan, analiz sonucunda künye numarasının yer alması şartıdır.
Kim, ne zaman öder
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Tahakkuk | Hal rüsumu, bildirim işleminin tamamlanmasıyla tahakkuk eder |
| Matrah | Hesaplamada toptan satış bedeli esas alınır |
| Ödeme süresi | Malları satın alanlarca beş iş günü içinde ödenir |
| Tüccar | Tüccar tarafından yapılan satın alımlarda rüsumu tüccar öder |
| 🔴 Komisyoncu | Komisyoncular, aracılık ettikleri satışlardan doğan rüsumun beş iş günü içinde ödenmesinden malı satın alanlarla birlikte müteselsilen sorumludur |
| Ödeme şekli | Ödemeler, künye numarası veya bildirimciye ait T.C. kimlik ya da MERSİS numarası beyan edilerek yapılır |
Komisyoncunun müteselsil sorumluluğu, hal ticaretinin en önemli mali riskidir: aracı sıfatıyla çalışan komisyoncu, alıcı ödemese de rüsumdan sorumludur.
Rüsumun paylaşımı
| Durum | Kural |
|---|---|
| Üretim yerinde hal yoksa | Rüsumun yüzde ellisi, malın üretildiği il belediyesinin bildirdiği banka hesabına, izleyen ayın beşinci iş günü sonuna kadar aktarılır |
| Tüketime sunulan yerde hal yoksa | Rüsumun yüzde ellisi, o il belediyesinin hesabına aynı takvimle aktarılır |
| Belirleme | Üretim/tüketim yerindeki hallerin belirlenmesinde hallerin faaliyet alanı esas alınır |
| 🔑 Dağıtılamayan rüsum (2023) | Bildirim tarihinden itibaren bir yıl içinde malın tüketime sunulduğu yer belli olmazsa veya dağıtılamazsa; rüsum, malın sisteme son olarak bildirilen yerdeki toptancı halinin belediyesine, orada hal yoksa il belediyesine, izleyen takvim yılının ilk ayı içinde aktarılır |
| Gelirin kullanımı | Belediye veya hal işletmecisi bu geliri; hallerin altyapısının geliştirilmesi, şehir içi ve giriş-çıkışlarda kontrol noktası kurulması, kontrol ve denetim yapılması ve sistemin sağlıklı işlemesi amacıyla kullanır |
2023 değişikliği, dağıtılamayan rüsumun muhatabını üretim yerinden "sisteme son bildirilen yere" kaydırdı ve aktarma takvimini aylıktan yıllığa çevirdi.
Paylaşım rejiminin mantığı, rüsumu üretim ve tüketim yerleri arasında bölüştürmektir: malın çıktığı yer de girdiği yer de gelirin bir kısmını alır. Hal bulunmayan yerlerde payın il belediyesine gitmesi, hal kurulmamış ilçelerde de gelirin sistemde kalmasını sağlar. Gelirin kullanım amacının altyapı ve denetim ile sınırlanması ise rüsumu genel bütçe geliri olmaktan çıkarıp sektöre geri dönen bir kalem hâline getirir.
🔴 Cezalı hal rüsumu: yüzde yirmi beş
Aşağıdaki hâllerde rüsum, cezalı olarak alınır:
| Bent | Hâl |
|---|---|
| (a) | Sisteme bildirilmeden toptan alınıp satılan ya da toptancı halinde satılmak üzere bildirimde bulunup toptancı hali dışında toptan satılan mallar |
| (b) | Sınaî üretim veya ihracat için satın alınıp, ikinci bildirim yapılmadan iç piyasada satışa sunulan mallar |
| (c) | Sisteme bildirilmeden perakende satılan mallar |
| (ç) | Miktarına, değerine, üretim şekline veya künyesindeki diğer hususlara ilişkin gerçeğe aykırı beyanda bulunulan mallar |
| Unsur | Kural |
|---|---|
| 🔴 Oran | Toptan satış bedelinin yüzde yirmi beşi |
| Matrah | Tespitin yapıldığı yerdeki halde o mallar için oluşan bir önceki gün birim fiyatlarının en yükseği; o gün fiyat oluşmamışsa en son birim fiyatlarının en yükseği |
| Hal yoksa | En yakın il, ilçe veya belde merkezindeki belediye toptancı halinde oluşan fiyatlar esas alınır |
| Tür ve cins | Hesaplamada malın türü ve cinsi de dikkate alınır |
| Mahsup | Önceden ödenmiş hal rüsumu varsa cezalı rüsumdan mahsup edilir |
| Karar | Ceza tutanağına istinaden belediye encümenince karar verilir; tutanak, düzenlendiği günü takip eden ilk encümen toplantısında görüşülür ve karara bağlanır; ceza kesilmemesi kararı gerekçeli alınır |
| 🔑 Müteselsil sorumluluk | Malları taşıyan nakliyeciler ya da depolayanlar, mal sahibiyle birlikte müteselsilen sorumludur ve ayrıca haklarında idari para cezası uygulanır |
Matrahın en yüksek birim fiyat üzerinden kurulması, cezalı rüsumu gerçek satış bedelinden bağımsız hâle getirir. Yüzde yirmi beşlik oran, olağan yüzde bir–iki ile karşılaştırıldığında on iki ilâ yirmi beş katı bir yüktür.
Nakliyeci ve depocunun müteselsil sorumluluğu da sektörde en sık atlanan noktadır: bildirimsiz mal taşıyan nakliyeci, malın sahibi olmasa bile cezalı rüsumun muhatabıdır.
İdari para cezası ve faaliyetten men
| Konu | Kural |
|---|---|
| Dayanak | Toptancı halleri ve diğer yerlerde, daha ağır ceza gerektirmedikçe Kanunun 14 üncü maddesindeki idari para cezaları uygulanır |
| 🔴 Tekrar | Cezayı gerektiren fiillerin bir takvim yılı içinde tekrarı hâlinde ceza her tekrar için iki katı uygulanır |
| Yetki | Cezaları doğrudan veya Bakanlığın talebi üzerine belediyeler uygular; karar belediye encümenince verilir |
| Hale ceza | Kanun ve Yönetmelik hükümlerine aykırı hareket eden veya görevlerini Bakanlığın yazılı uyarısına rağmen yerine getirmeyen toptancı hallerine Bakanlıkça elli bin Türk lirası idari para cezası verilir |
| Güncelleme | İdari para cezaları her yıl yeniden değerleme oranında artırılır |
| Faaliyetten men | Halde; işyeri dışında mal teşhiri/satışı, çevreyi rahatsız edecek satış veya alıcıya kötü muamele, atıkların toplanmaması veya işyerinin temiz tutulmaması eylemlerini bir takvim yılında iki kez gerçekleştirenler, encümen kararıyla bir aya kadar faaliyetten men edilir |
| Kontrol | Ne bakılmalı |
|---|---|
| Oran | Mal hale fiilen girdi mi — girmediyse yüzde iki uygulanır |
| Muafiyet | Muafiyet iddiası bildirime dayanıyor mu; mal beyan edilen amaca tahsis edildi mi |
| Analiz | Analiz bildirimde beyan edildi mi; sonuç beş iş gününde iletildi mi; künye numarası var mı |
| Ödeme | Rüsum beş iş günü içinde ödendi mi |
| Komisyoncu | Aracılık edilen satışta müteselsil sorumluluk hesaba katıldı mı |
| Cezalı rüsum | Matrah bir önceki günün en yüksek birim fiyatından mı kuruldu; önceden ödenen rüsum mahsup edildi mi |
| Encümen | Tutanak ilk encümen toplantısında görüşüldü mü; ceza kesilmeme kararı gerekçeli mi |
| Nakliye | Bildirimsiz mal taşıyan veya depolayan için müteselsil sorumluluk doğdu mu |
| Tekrar | Aynı takvim yılında tekrar var mı — ceza iki katına çıkar |
Rejimin ekonomisi bildirimi teşvik etmek üzerine kuruludur: bildirim yapılırsa oran yüzde bir veya iki, analiz belgelenirse yarısı, muafiyet kapsamındaysa sıfır; bildirim yapılmazsa yüzde yirmi beş. Aradaki fark, uyum maliyetini her hâlde ihlalden ucuz kılar. Ticari sözleşmelerde de rüsumun kime ait olacağının açıkça yazılması gerekir — Yönetmelik ödemeyi satın alana yüklerken komisyoncuyu müteselsil sorumlu tuttuğu için, sözleşmedeki sessizlik komisyoncu aleyhine sonuç doğurur. Ödeme sürelerinin genel rejimi için perakendede ödeme süresi ve haksız ticari uygulama, esnaf-tacir ayrımı için esnaf mı tacir mi okunmalıdır.
