Sebze ve meyve ticaretinde her sevkiyat, sevkten önce sisteme bildirilmek zorundadır; bildirim üzerine üretilen künye, malın ambalajında bulunması gereken bir kimlik belgesidir. Kaynak, Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik (RG 7/7/2012, sayı 28346); en son 29 Nisan 2023 değişikliğiyle (yürürlük 1/7/2023) fire beyanı getirilmiştir. Bu yazıdaki tarih damgası 9 Eylül 2026'dır.
🔑 Kim bildirimcidir
Bildirimciler, sertifikalı ürünler dâhil bildirim miktarı veya üzerindeki sebze ve meyvelerin her ne şekilde olursa olsun alımı, satımı ve devrini yapan gerçek veya tüzel kişilerdir:
| Bent | Kim |
|---|---|
| (a) | Sınaî üretimde kullanmak üzere mal satın alan sanayiciler |
| (b) | İhraç etmek üzere mal satın alan ihracatçılar |
| (c) | Mal ithal eden ithalatçılar |
| (ç) | Üretici örgütleri |
| (d) | Komisyoncular |
| (e) | Tüccarlar |
| (f) | Üreticiden temin ettiği malları tüketiciye satan market, manav, pazarcı ve diğer perakendeciler |
| (g) | Üreticiden temin ettiği malları münhasıran kendi tüketiminde kullanan lokanta, otel, yemekhane, hastane ve yurt gibi kuruluşlar |
Liste beklenenden geniştir: (g) bendi, mal satmayan ama satın alan işletmeleri de kapsam içine alır. Otel mutfağına doğrudan üreticiden gelen sebze, satış amaçlı olmasa bile bildirim yükümlülüğü doğurur.
Bu yükümlülük, işletmenin gıda mevzuatındaki kayıt ve onay yükümlülüğünden ayrıdır ve onun yerine geçmez; gıda tarafındaki eşikler için gıda işletmesinde onay ve kayıt: 5996'nın eşikleri okunmalıdır. Esnaf ve tacir ayrımı ise başvuru yapılacak sicili belirler; bunun için esnaf mı tacir mi: sicil, oda belgesi ve fiyat tarifesi okunmalıdır.
Birden fazla sıfata sahip olanların kaydında her bir sıfata ilişkin bilgiler ayrı ayrı sisteme işlenir.
Sisteme kayıt
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Zorunluluk | Bildirimciler sisteme kaydolmak zorundadır; 🔴 sisteme kaydolmayanlar bildirimde bulunamaz |
| Kim kaydeder | Toptancı hallerinde faaliyet gösterenler için toptancı hallerince, hal dışında faaliyet gösterenler için il müdürlüklerince |
| Ek kayıt | Malların depolandığı, işlendiği veya sevk edildiği depo, şube, tesis veya dağıtım merkezleri de sisteme kaydolur |
| Üreticiler | Kendi ürettiği henüz satışa konu olmamış malları depolama amacıyla sevk eden ya da toptancı halinde işyeri bulunan üreticiler de kaydolur; bildirim miktarının altındaki malları sevk eden üreticilere bu hüküm uygulanmaz |
| Belgeler | Kayıt sırasında EK-4'teki bilgi ve belgeler istenir |
| Başvuru yeri | Ticaret veya esnaf sicilinin bulunduğu, üretici örgütlerinde kuruluş merkezinin bulunduğu il müdürlüğü; birden fazla sıfatı olanlar bu il müdürlüklerinden herhangi birine başvurabilir |
| Erişim | Kaydolanlara kullanıcı adı ve şifre verilir; her kişi için dosya açılır |
Kayıt ile bildirim arasındaki bağ mutlaktır: kayıt yoksa bildirim yapılamaz, bildirim yoksa sevk edilemez.
🔴 Bildirim: sevkten önce
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Tanım | Bildirim; bildirim miktarı veya üzerindeki malların üretildiği yerden veya girdiği gümrük kapısının bulunduğu yerden her ne sebeple olursa olsun sevkinden önce sisteme yapılan beyandır |
| Nereye | İthal mallarda gümrük kapısının bulunduğu yerdeki, diğer mallarda malın üretildiği yerdeki toptancı haline |
| Nasıl | Toptancı haline doğrudan başvuru, sistem internet sayfası üzerinden çevrimiçi veya çağrı merkezi üzerinden telefonla |
| Hal yoksa | Karayolu mesafesi esas alınarak en yakın il, ilçe veya belde merkezindeki belediye toptancı haline; denizyolu mümkünse denizyolu mesafesi de dikkate alınır |
| Tamamlanma | Bildirim, sistemin istediği bilgilerin tamamının doldurulmasıyla tamamlanır |
| 🔑 Eksik bildirim | Alıcı ve fiyat gibi hususlar belli değilse bildirim, bu bilgilerin sonradan beyanıyla tekemmül eder; tamamlanmadığı hâlde satışa sunulan mallar hakkında 47 nci maddeye göre işlem yapılır |
| İkinci bildirim | Sınaî üretim veya ihracat için bildirilip iç piyasada satışa sunulacak mallar için, satışa sunulmadan önce yeni bir bildirim zorunludur |
Sekizinci fıkradaki ikinci bildirim yükümlülüğü sık atlanır: ihracat amacıyla bildirilen bir parti iç piyasaya dönerse, ilk bildirim geçerliliğini korumaz.
Bildirim yapılmayan hâller
| Durum | Kural |
|---|---|
| Üreticinin kendi sevki | Kendi ürettiği, henüz satışa konu olmamış malları üretim yerindeki toptancı haline, sınai işletmeye ya da tasnifleme ve ambalajlama tesisine götüren üreticiler bildirimde bulunmaz; bildirim, malı teslim veya satın alan kişilerce yapılır |
| Doğrudan perakende satış | 13/7/2013'ten sonraki hâliyle: üreticilerin ürettikleri malları perakende olarak doğrudan tüketicilere satması durumunda, bu mallar hakkında bildirimde bulunulmaz |
| Bildirim miktarı altı | Bildirim miktarının altındaki mallar kapsam dışıdır |
| 🔴 Üretici kaydı | Üreticiler, sebze ve meyve üretimine ilişkin tarım bakanlığınca tutulan sistemlere kaydolmak zorundadır; bu sistemlere kayıtlı olmayan üreticilerin mallarına ilişkin bildirimde bulunulamaz |
Son satır zinciri kapatır: tarımsal kayıt yoksa ticari bildirim de yapılamaz. Üreticiden alım yapan tüccarın, üreticinin kayıtlı olup olmadığını baştan doğrulaması gerekir.
🔑 Künye: malın kimliği
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Oluşum | Bildirim yapıldıktan sonra sistem, işleme ilişkin bir künye oluşturur |
| İçerik | Malın üretim yeri, cinsi, miktarı, hangi üretici/işletmeye ait olduğu, varsa sertifika bilgileri ve Bakanlıkça uygun görülen diğer hususlar |
| Numara | Her künye için sistem özgün bir künye numarası üretir; bu numara ve diğer bilgiler belge veya barkodlu etiket olarak basılır |
| Bakanlık yetkisi | Barkodlu etiket kullanımını zorunlu kılabilir ve basılacak etiket adedini sınırlandırabilir |
| 🔴 Bulundurma | Toptan veya perakende satışta künyenin, malların üzerinde veya kap/ambalajlarının herkes tarafından kolaylıkla görülebilecek bir yerinde bulundurulması zorunludur |
| İstisna | Bildirim miktarının altındaki satışlar ile üreticilerin doğrudan perakende satışları bu zorunluluğun dışındadır |
| Sevk aşaması | Künyenin ambalajda bulundurulma zorunluluğu, malın üretim yerinden satışa sunulacağı yere sevki aşamasında aranmaz |
| Ambalajsız satış | Kap veya ambalajından çıkarılarak satışa sunulan mallara ait künyeler, satış alanının uygun bir yerinde görülebilecek şekilde bulundurulur |
| 🔴 Yasak | Künyeler tahrif veya taklit edilemez, üzerinde bilerek değişiklik yapılamaz, üçüncü şahısları yanıltıcı ifadelere yer verilemez |
Manav ve markette künyenin satış alanında bulundurulabilmesi pratik bir kolaylıktır: kasadan çıkarılan meyve için her ürüne etiket yapıştırmak yerine, ilgili künyenin reyonda görünür olması yeterlidir.
Bildirimcinin yükümlülükleri
| Bent | Yükümlülük |
|---|---|
| (a) | Sisteme kaydolmak |
| (b) | Bildirim miktarı veya üzerinde alım, satım ve devri yapılan mallara ilişkin bildirimde bulunmak |
| (c) | Sistemce gönderilen bilginin doğruluğunu kontrol etmek, eksiklik veya yanlışlıkların derhal düzeltilmesini sağlamak |
| 🔑 (ç) | Bildirim üzerine tahakkuk eden hal rüsumunu beş iş günü içinde ödemek veya ödenmesini sağlamak |
| (d) | Kullanıcı adı ve şifreyi usulüne uygun kullanmak ve muhafaza etmek |
| (e) | İletişim bilgisi değişikliklerini derhal, diğer değişiklikleri en geç bir ay içinde sisteme işlemek |
| (f) | Mevzuat ve Bakanlıkça belirlenen diğer işlemleri yapmak |
Sisteme kayıtlı diğer kişiler yalnız (a), (d), (e) ve (f) bentlerinden sorumludur; bildirim ve rüsum yükümlülüğü onlara ait değildir.
Beş iş günlük rüsum süresi, ödeme takvimi bakımından dikkat ister: süre bildirimden değil tahakkuktan işler ve yükümlülük "ödemek veya ödenmesini sağlamak" biçiminde yazıldığı için, rüsumun karşı tarafça ödendiği hâllerde de bildirimcinin takip yükümlülüğü sürer. Zincirdeki ödeme sürelerinin genel rejimi için perakendede ödeme süresi ve haksız ticari uygulama okunmalıdır.
🔴 Fire beyanı (1/7/2023)
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Ne için | Malların tasnifleme, ambalajlama, ayıklama, depolama ve nakliye aşamalarında meydana gelen miktar kayıpları |
| Nasıl | Birinci, ikinci ve üçüncü bildirimlerdeki mal miktarlarından, EK-8'deki tabloda belirtilen oranları aşmayacak şekilde sistem üzerinden fire beyanı yapılabilir |
| Sınır | Aynı mala ilişkin fire beyanı bir bildirimci tarafından yalnızca bir defa yapılabilir |
| 🔴 Etkisi | Fire beyanı; hal rüsumu başta olmak üzere Kanun ve ilgili mevzuattan kaynaklanan yükümlülükler ile sözleşmeden doğan yükümlülükleri ortadan kaldırmaz |
Fire beyanı bir miktar düzeltmesidir, mali bir muafiyet değil. Sistemdeki miktar ile fiilî miktar arasındaki farkın kayıt altına alınmasını sağlar; hal rüsumu ise bildirime göre tahakkuk etmeye devam eder.
Aynı değişiklikle getirilen bir başka kısıt da referans yasağıdır: 1/1/2022'den önce yapılan bildirimler, yeni bildirimlerde referans olarak kullanılamaz ve Bakanlık bunu sistem üzerinden engeller.
| Kontrol | Ne bakılmalı |
|---|---|
| Sıfat | İşletme hangi bende giriyor; lokanta/otel/yurt gibi alıcılar da bildirimcidir |
| Kayıt | Sisteme kayıt yapıldı mı; depo, şube ve dağıtım merkezleri ayrıca kaydedildi mi |
| Zaman | Bildirim sevkten önce mi yapıldı |
| Yer | Bildirim üretim yerindeki (ithalatta gümrük kapısındaki) hale mi yapıldı |
| Tamamlanma | Alıcı ve fiyat sonradan beyan edilerek bildirim tekemmül etti mi |
| İkinci bildirim | İhracat/sanayi için bildirilen mal iç piyasaya döndüyse yeni bildirim yapıldı mı |
| Üretici | Alım yapılan üretici tarım bakanlığı sistemlerine kayıtlı mı |
| Künye | Ambalajda veya satış alanında görülebilir konumda mı |
| Rüsum | Tahakkuk eden hal rüsumu beş iş günü içinde ödendi mi |
| Fire | Beyan EK-8 oranlarını aşıyor mu; aynı mal için ikinci kez beyan denendi mi |
Sistemin mantığı, sebze ve meyveyi tarladan tezgâha kadar tek bir kayıtla izlemektir: üretici tarımsal sisteme, tüccar hal kayıt sistemine kaydolur; sevkten önce bildirim yapılır, sistem künye üretir ve künye ürünle birlikte yolculuk eder. Zincirin herhangi bir halkasındaki eksiklik — kayıtsız üretici, geç bildirim, ambalajda bulunmayan künye — sonraki halkayı da hukuka aykırı hâle getirir. Bu nedenle alım yapan işletmenin kendi kaydını tamamlaması yetmez; karşı tarafın kaydını da doğrulaması gerekir.
