Semt pazarında tezgâh sahibi olmak bir kira ilişkisi değil, belediyenin yaptığı bir tahsis işlemidir; kime verileceği, kaç yer verilebileceği ve nasıl devredileceği yönetmelikle belirlenmiştir. Kaynak, Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik (RG 12/7/2012, sayı 28351). 19 Temmuz 2024 değişikliği, kapalı pazar yerlerinde uygulanan sınırlı ayni hak rejimini yürürlükten kaldırmıştır. Bu yazıdaki tarih damgası 9 Eylül 2026'dır.
Toptan tarafındaki hal rejimi için hal kayıt sistemi: bildirim, künye ve fire beyanı okunmalıdır.
🔴 2024'te kalkan rejim: sınırlı ayni hak
| Değişiklik | İçerik |
|---|---|
| m.11/1 | Kapalı pazar yerlerindeki satış yerlerinin sınırlı ayni hak tesisi yöntemiyle kiralama yoluyla işletilebileceğine ve bu hakkın tapu kütüğüne tescil edilip on yılı geçemeyeceğine ilişkin cümleler yürürlükten kaldırıldı |
| m.11/2 | Sınırlı ayni hak tesisinde "belediye sınırları ve mücavir alanlarda ikamet edenlere öncelik" ibaresi kaldırıldı |
| m.11/6-7, m.12/4, m.13/11, m.16/7, m.17/3 | Sınırlı ayni hakka ilişkin fıkralar yürürlükten kaldırıldı |
| m.13 ve m.27 başlıkları | "Pazar yerlerinde tahsis işlemi" ve "Tahsisin iptali" olarak sadeleştirildi |
| 🔑 Geçiş | 3/5/2024'ten önce kapalı pazar yerlerinde tesis edilen sınırlı ayni haklar ve kiracılık hakları, bu hakların kullanımı için öngörülen sürenin sonuna kadar geçerlidir |
Geçiş hükmü, kazanılmış hakları korur ama yeni hak tesisine kapıyı kapatır. Mevcut hak sahipleri satış yerlerini 12 nci maddedeki şartları taşıyan üçüncü kişilere kiralayabilir ya da kendisi kullanabilir; kira sözleşmeleri sınırlı ayni hak süresini geçemez ve belediye veya iştirakinin onayından sonra geçerli olur.
Satış yerleri nasıl işletilir
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Yöntem | Semt ve üretici pazarlarındaki satış yerleri tahsis yoluyla işletilir |
| Karar | Satış yerlerinin işletilmesine yönelik işlemler belediye encümeni kararı ile yapılır |
| Öncelik | Tahsiste, aynı belediye sınırları ve mücavir alanlar içindeki diğer pazar yerlerinde satış yeri bulunmayanlara öncelik verilir |
| 🔴 Sayı sınırı | Aynı pazar yerinde bir kişiye doğrudan ya da dolaylı olarak en fazla iki satış yeri verilebilir |
| Kim kullanır | Semt pazarı: pazarcılar ve üreticiler · Üretici pazarı: münhasıran üreticiler · Organik malların satıldığı semt pazarı: yalnızca organik mal üreten üreticiler veya bu tür malları satan pazarcılar |
| 🔑 Üretici kotası | Semt pazarlarında toplam satış yeri sayısının en az yüzde yirmisi üretici satış yeri olarak ayrılır; üreticilerden yeterli talep olmaz veya boşalan yerler doldurulamazsa diğer talep sahiplerine de verilebilir |
Toptancı halindeki tek işyeri kuralının aksine, pazar yerinde bir kişiye iki satış yeri verilebilir. "Doğrudan ya da dolaylı olarak" ifadesi burada da ortaklık üzerinden dolanmayı kapsar.
Üretici pazarının münhasıran üreticilere ayrılması, bu pazarların kuruluş amacını korur: pazarcı esnafı üretici pazarında yer alamaz. Organik semt pazarlarındaki daha dar kural da aynı mantıktadır: orada yalnız organik mal üreten üreticiler veya bu tür malları satan pazarcılar yer alabilir; sıradan bir pazarcının organik pazarda tezgâh açması mümkün değildir.
Yüzde yirmilik üretici kotası ise mutlak bir tahsis garantisi değildir: üreticilerden yeterli talep gelmez veya boşalan yerler doldurulamazsa bu yerler diğer talep sahiplerine de verilebilir. Toptancı halindeki üretici örgütü kotasının aksine burada bu kullanım için süre sınırı öngörülmemiştir; halde aynı durumda kiralama beş yılı geçemez. Haldeki karşılığı için halde işyeri: bir kişiye tek yer, %50 satış sınırı okunmalıdır.
Kimlere tahsis edilir
| Kim | Şartlar |
|---|---|
| Pazarcılar | Sebze veya meyve ya da belediyece izin verilen diğer gıda veya ihtiyaç maddelerinin satışı ile iştigal etmek · İlgili meslek odasına kayıtlı olmak · Vergi mükellefi olmak · Başvurudan önceki bir yıl içinde belediyece hakkında tahsis iptali kararı verilmemiş olmak · İlgili mevzuattaki diğer şartlar |
| Üreticiler | Sebze veya meyve üreticisi olmak · Tarım bakanlığı bünyesindeki ilgili sistemlere kayıtlı olmak · Başvurudan önceki bir yıl içinde tahsis iptali kararı verilmemiş olmak · İlgili mevzuattaki diğer şartlar |
| Başvuru | EK-1 dilekçe, oda/tarım sistemi kayıt belgesi ve son altı ay içinde çekilmiş üç adet vesikalık fotoğraf ile ilgili belediyeye |
🔑 11/3/2017 değişikliği pazarcılardaki oda şartını genişletti: "esnaf ve sanatkârlar odasına kayıtlı olmak" ibaresi "ilgili meslek odasına kayıtlı olmak" hâline geldi. Böylece ticaret odasına kayıtlı pazarcılar da kapsama girdi.
19/7/2024 ile bentlerdeki "/kira sözleşmesinin feshi" ibareleri kaldırıldı; ancak geçiş maddesiyle, sınırlı ayni hak dönemine ait satış yerlerinde bu şart korunmuştur: tahsis edilecek pazarcı ve üreticilerde, başvurudan önceki bir yıl içinde kira sözleşmesinin feshi kararı verilmemiş olması da aranır.
Tahsis ücreti ve ücret yasağı
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Belirleme | Tahsis ücreti, satış yerinin kullanımı sonrasında, belediye meclisince her yıl belirlenecek tarifeye göre, yetkili memur veya kişilerce makbuz karşılığında tahsil edilir |
| 🔑 Tahsilat aralığı (2017) | Ücretin günlük tahsil edilmediği durumlarda toplu tahsilatlar bir aylık süreyi aşmayacak şekilde yapılır |
| Üreticiler | Üreticilerden alınacak tahsis ücreti, 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunundaki tarifenin en alt oranından hesaplanır |
| Meslek kuruluşu | Belediyelerle yapılan protokoller çerçevesinde verdikleri hizmetler için 5362 sayılı Kanun kapsamında makbuz karşılığında ücret tahsil edebilir |
| 🔴 Yasak | Tahsis sahiplerinden, bu maddede belirtilenler dışında herhangi bir ad altında ücret tahsil edilemez |
"Günlük olarak" ibaresi 2013'te kaldırılmış, 2017'de ise toplu tahsilata bir aylık üst sınır getirilmiştir. Bugün ücret günlük tahsil edilebilir, edilmiyorsa aralık bir ayı aşamaz.
Üreticiye en alt oran uygulanması, üretici satış yerlerini ekonomik olarak da desteklemeyi amaçlar.
🔑 Tahsisin devri
| Durum | Kural |
|---|---|
| Zaruri hâl | Tahsis edilen satış yerleri; vefat, iş göremeyecek derecede kaza geçirme, hastalık ya da yaşlılık gibi zaruri hâllerde belediye encümeni kararı ile kanuni mirasçılara devredilebilir |
| Vefatta | Devir, vefat tarihinden itibaren üç ay içinde yazılı talep ve mirasçıların anlaşmasına bağlıdır; noter onaylı anlaşma belgesi ve veraset ilamı dilekçeye eklenir |
| Diğer zaruri hâller | Devir, yazılı talepte bulunulmasına bağlıdır |
| 🔴 Serbest devir | Birbirini takip eden üç takvim yılı içinde üç kez faaliyetten men cezası uygulanmamış tahsis sahipleri, satış yerlerini 12 nci maddedeki şartları taşıyan kişilere devredebilir |
| 🔑 Ücretsiz devir (2017) | Zaruri hâl devirleri ile kesintisiz beş yıldır kullanılan satış yerlerinin serbest devri işlemlerinden herhangi bir ücret tahsil edilmez |
| Bakanlık yetkisi | Devri engelleyen cezai işlemler, Kanunun ilgili maddesindeki diğer cezaları da kapsayacak şekilde Bakanlıkça yeniden belirlenebilir |
2017'nin getirdiği beş yıl kuralı önemli bir kazanımdır: kesintisiz beş yıl kullanılan bir satış yerinin devri ücretsizdir. Bu, tezgâhı uzun süre işleten pazarcının devir hakkını mali olarak da güçlendirir.
Serbest devrin ölçütü ise üç yılda üç faaliyetten men cezasıdır — tek tek ihlaller değil, tekrar eden ceza geçmişi devir hakkını düşürür.
Satış yerinin kullanımı
| Kural | | --- | | Satış yerlerinin tahsis sahiplerince bizzat kullanılması esastır | | Tanıtım levhası, satış yerinin herkes tarafından kolaylıkla görülebilecek bir yerine yerleştirilir | | Belediyeden izin alınmaksızın satış yerinde değişiklik veya ilave yapılamaz | | Atık malzemeler belirlenen şekilde veya alanlarda toplanır ve satış yeri temiz tutulur | | Satış yeri dışında ya da geçiş yollarında mal teşhiri ve satımı yapılmaz, mal veya boş kap bulundurulmaz | | Belediyelerce belirlenen saatler dışında mal getirilmez, yükleme ve boşaltma yapılmaz, araç bulundurulmaz | | 🔑 Eleman | İhtiyaç hâlinde, belediyeden önceden izin alınması ve kimlik ile ikamet bilgilerini gösterir belgelerin ibrazı kaydıyla satış yerlerinde eleman bulundurulabilir; bu kişilerin aykırı iş ve işlemlerinden tahsis sahipleri sorumludur |
Belediyece verilen tanıtım levhası, satış yeri ve onu kullanana ilişkin bilgileri taşıyan, plastik veya metal gibi dayanıklı malzemeden yapılmış bir belgedir ve satış yerinde görünür olmak zorundadır.
| Kontrol | Ne bakılmalı |
|---|---|
| Sayı | Aynı pazarda doğrudan veya dolaylı olarak ikiden fazla satış yeri var mı |
| Pazar türü | Üretici pazarında pazarcıya yer verilmiş mi — verilemez |
| Kota | Semt pazarında üretici yerleri toplamın %20'sinin altına mı düştü |
| Oda | Pazarcı ilgili meslek odasına kayıtlı mı; vergi mükellefi mi |
| Sicil | Başvurudan önceki bir yılda tahsis iptali (veya geçiş kapsamında kira feshi) kararı var mı |
| Ücret | Tarife dışında ad altında ücret alınıyor mu; toplu tahsilat bir ayı aşıyor mu |
| Devir | Üç takvim yılında üç faaliyetten men cezası var mı |
| Ücretsizlik | Kesintisiz beş yıl kullanım varsa devirden ücret alınmamalı |
| Eleman | Çalıştırılan kişi için belediyeden önceden izin alındı mı |
| Sınırlı ayni hak | 3/5/2024 öncesi bir hak varsa süresi ne zaman doluyor |
Pazar yeri rejimi, toptancı hali rejiminin küçük ölçekli kardeşidir: aynı mantıkla yoğunlaşma sınırlanır (iki yer kuralı), üretici korunur (yüzde yirmilik kota ve en alt ücret oranı), giriş şartları sicile bağlanır ve devir bir izne tabi tutulur. 2024'ün getirdiği asıl fark, kapalı pazar yerlerinde tapuya tescil edilebilen bir ayni hakkın artık kurulamamasıdır; bugün pazar yeri üzerindeki hak, süreli ve iptal edilebilir bir idari tahsistir. Kapalı pazar yerinde yer arayan yatırımcının, karşı taraftan hakkın hukuki niteliğini — tahsis mi, 2024 öncesi ayni hak mı — belgelemesini istemesi gerekir. Esnaf ve tacir ayrımı için esnaf mı tacir mi: sicil, oda belgesi ve fiyat tarifesi okunmalıdır.
