Türkiye'ye gıda, yem veya tarımsal girdi ithal eden bir şirket için genetiği değiştirilmiş organizma rejimi, gümrük mevzuatından önce gelen bir eşiktir. 18/3/2010 tarihli ve 5977 sayılı Biyogüvenlik Kanunu, GDO ve ürünlerinin ithalatını başvuru ve karar şartına bağlar, genetiği değiştirilmiş bitki ve hayvan üretimini kategorik olarak yasaklar ve aykırılığı beş yıldan başlayan hapis cezasıyla karşılar.
Aşağıdaki çerçeve 7 Eylül 2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel 5977 sayılı Kanun metninden doğrulanmıştır.
Başvuru: kim, ne zaman, kaç günde
3 üncü madde, karara bağlanacak faaliyetleri sayar: GDO veya ürünlerinin ithalatı, ihracatı, deneysel amaçlı serbest bırakılması, piyasaya sürülmesi ile genetiği değiştirilmiş mikroorganizmaların kapalı alanda kullanımı. Karar, "bilimsel esaslara göre yapılacak risk değerlendirmesine göre" verilir.
Kararın ömrü sayılıdır: "Risk değerlendirme sonuçlarına göre risk oluşturmayacağı belirlenen başvurular için verilen kararın geçerlilik süresi on yıldır."
Başvuru sahibi de belirlidir: her bir GDO ve ürününün ilk ithalatı için gen sahibi veya ithalatçı, yurt içinde geliştirilen GDO için ise gerçek ve tüzel kişiler Bakanlığa başvurur. Başvuruda, içeriğe ilişkin bilgiler ile GDO'nun ne amaçla kullanılacağının belirtilmesi zorunludur ve "birden fazla amaçla kullanım başvurusu yapıldığında, her bir amaç için ayrı başvuru yapılmış sayılır."
🔑 Emsal yasağı, ithalatçı stratejisini doğrudan etkiler: "Yapılan bir başvurunun sonucu başka başvurular için emsal teşkil etmez." Bir ürün için alınmış olumlu karar, benzer bir ürün için otomatik bir beklenti doğurmaz; her dosya sıfırdan değerlendirilir.
Süreler de maddededir: başvurular Bakanlıkça Kurula iletilir, "Kurul doksan gün içerisinde başvurunun kabul edilip edilmediğini ve diğer değerlendirmelerini Bakanlığa gönderir. Bakanlık on beş gün içerisinde başvuru sahibine bildirimde bulunur." Ek bilgi veya belge talebi nedeniyle geçen süre bu hesapta dikkate alınmaz.
Değerlendirme yükü başvuru sahibinde
4 üncü madde, her başvuru için iki ayrı değerlendirme öngörür: bilimsel esaslara göre risk değerlendirmesi ve sosyo-ekonomik değerlendirme. İkisi de "ayrı ayrı" yapılır ve maliyeti başvuru sahibine aittir: "Risk değerlendirmesi ve sosyo-ekonomik değerlendirme işlemleri ile ilgili masraflar başvuru sahibi tarafından karşılanır."
Kanıt yükü de aynı taraftadır. Risk değerlendirmesinde "laboratuvar, sera ve tarla testlerini içeren alan denemeleri ile gıda analizleri, toksisite ve alerji testleri yanında gerekli görülen diğer testlerin sonuçlarının başvuru sahibi tarafından verilmesi zorunludur." Başvurudaki bilgiler yeterli görülmezse "yeniden deney, test, analiz ve araştırma yapılması talep edilebilir."
Sosyo-ekonomik değerlendirme ise ayrı bir amaç taşır: GDO'ların "biyolojik çeşitliliğin korunması ve sürdürülebilirliğinin sağlanması, tüketici ve kullanıcılar üzerindeki etkilerinin belirlenmesi" için yapılır. Sonuçlara dayanılarak risk yönetimi esasları belirlenir ve detaylı bir plan hazırlanır; "risk yönetim planının hazırlanması ve uygulanmasından başvuru sahibi sorumludur."
Riski bulunmadığı önceki değerlendirmelerle ortaya konmuş başvurular için 6 ncı maddede bir basitleştirilmiş işlem yolu öngörülmüştür.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Karara bağlı faaliyet | İthalat, ihracat, deneysel serbest bırakma, piyasaya sürme, kapalı alanda kullanım | m.3/1 |
| Karar süresi | On yıl | m.3/1 |
| Başvuran | İlk ithalatta gen sahibi veya ithalatçı | m.3/2 |
| Amaç | Her kullanım amacı ayrı başvuru sayılır | m.3/2 |
| Emsal | Bir kararın sonucu emsal teşkil etmez | m.3/3 |
| Süre | Kurul 90 gün + Bakanlık 15 gün | m.3/4 |
| Masraf ve testler | Başvuru sahibinde | m.4/1-2 |
Beş yasak: üretim ve bebek maması dâhil
5 inci madde, mutlak yasakları beş bentte toplar:
- GDO ve ürünlerinin onay alınmaksızın piyasaya sürülmesi,
- Kurul kararlarına aykırı kullanılması veya kullandırılması,
- 🔑 "Genetiği değiştirilmiş bitki ve hayvanların üretimi",
- Kurulun piyasaya sürme kapsamında belirlediği amaç ve alan dışında kullanım,
- "GDO ve ürünlerinin bebek mamaları ve bebek formülleri, devam mamaları ve devam formülleri ile bebek ve küçük çocuk ek besinlerinde kullanılması."
Üçüncü bent, Türkiye'nin GDO rejimini birçok ülkeden ayıran hükümdür: ithalat ve kullanım karara bağlıyken, üretim kategorik olarak yasaktır. Tohum ve fide tarafında yatırım planlayan bir şirket için bu, Türkiye'nin ticarî GDO ekimi pazarı olmadığı anlamına gelir.
İzlenebilirlik: ayırt edici kimlik ve yirmi yıl
7 nci madde, karardan sonraki dönemi düzenler ve ithalatçıya sürekli yükümlülükler getirir.
Kontrol. Piyasaya sürülmesinden sonra kararda verilen koşullara uyulup uyulmadığı ile beklenmeyen bir etkinin bulunup bulunmadığı Bakanlıkça kontrol ve denetlenir; analizler Bakanlıkça belirlenen laboratuvarlarda yapılır ve "ithalatçı, kontrol ve denetim işlemleriyle ilgili olarak talep edilen hususları yerine getirmekle yükümlüdür."
Kararın iptali ve sonuçları. Koşulların ihlali veya yeni bilimsel bilgilerin ortaya çıkması hâlinde karar Kurulca iptal edilebilir. Sonuç serttir: "Kararı iptal edilen GDO ve ürünleri toplatılır." Olumsuz etkisi tespit edilenler "derhal imha edilir"; olumsuz etkisi tespit edilmeyenlerin ise "mülkiyeti kamuya geçirilir". Alınacak tedbirlerle ilgili masraflar ve diğer giderler, "kusur ve sorumlulukları dikkate alınarak ilgililerden tahsil edilir."
İzlenebilirlik. Ülkeye giriş ve dolaşımda Bakanlığa beyanda bulunulması, gerekli kayıtların tutulması, kararın bir örneğinin bulundurulması ve etiketleme kurallarına uyulması zorunludur. Her bir GDO ve ürününe ayırt edici kimlik verilerek kayıt altına alınır ve "kayıt altına alınan GDO ve ürünlerine ilişkin belgelerin yirmi yıl süreyle saklanması zorunludur."
Etiket. "Herhangi bir ürünün Bakanlık tarafından belirlenen eşik değerin üzerinde GDO ve ürünlerini içermesi hâlinde; etikette, GDO içerdiğinin açıkça belirtilmesi zorunludur." Eşik değer kanunda değil idarî düzenlemede olduğundan, cari eşik ayrıca doğrulanmalıdır.
Bildirim ve bilgilendirme. İlgililer, yeni bir risk ya da risk şüphesini öğrendiklerinde durumu derhal Bakanlığa bildirmek ve tedbir almakla; piyasaya sürerken de alıcıları "muamele, işleme, taşıma, saklama ve diğer işlemlere ilişkin kararda yer alan güvenlik kuralları ve tedbirleri hakkında bilgilendirmekle" yükümlüdür.
Sorumluluk: izin varsa bile, zarar olmasa bile
14 üncü madde, hukukî sorumluluğu izinden bağımsızlaştırır. İlk fıkra iki cümlede iki ayrı genişletme yapar: GDO ve ürünleriyle ilgili faaliyette bulunanlar "bu Kanun kapsamında izin almış olsalar dahi" insan, hayvan ve bitki sağlığı ile çevrenin ve biyolojik çeşitliliğin korunmasına karşı oluşan zararlardan sorumludur; ve "bu sorumluluk, GDO ve ürünlerinin, başvuru ve kararda yer alan koşulları sağlamadığının anlaşılması durumunda zarar oluşmasa dahi geçerlidir."
İzinsiz faaliyet için sorumluluk daha da geniştir: izin alma zorunluluğu olduğu hâlde bu faaliyetleri izinsiz gerçekleştirenler ile "GDO'ları çevreye serbest bırakanlar ve üretenler bu faaliyetler sonucunda meydana gelen her türlü zarardan sorumludur."
Nedensellik testi de tanımlanmıştır: zararın GDO'lardan kaynaklandığının kabulü için zararın "organizmaların sahip olduğu yeni özelliklerden veya organizmaların yeniden üretiminden veya değiştirilmesinden ya da organizmaların değiştirilmiş materyalinin başka organizmalara geçişinden" kaynaklanması gerekir.
Zincir boyunca sorumluluk müteselsildir: karar koşullarına uygun olmayan muameleyle zararın ortaya çıkmasına veya sonuçlarının ağırlaşmasına sebep olanlar ile "bunları ticari olarak üretenler, işleyenler, dağıtanlar ve pazarlayanlar bu zararlardan müteselsilen sorumludur." Ayrıca bu kişiler "meydana gelebilecek zararlar ve bunlara ilişkin sorumluluklar hakkında birbirlerini bilgilendirmek zorundadır."
Çevresel restorasyon da sorumluların yüküdür: tedbir masraflarının yanı sıra "çevrenin zarar görmüş veya tahrip olmuş unsurlarının eski hâline getirilmesi veya aynı değerdeki unsurların yerine konulması için gerekli masrafları da karşılar."
🔑 Zamanaşımı iki süreli kurulmuştur: tazmin talep hakkı, "zarar görenin, zarardan veya zarar vereni öğrenmesinden itibaren iki yıl ve her hâlükârda zararı doğuran olayın meydana gelmesinden itibaren yirmi yıl sonra düşer." Yirmi yıllık dış süre, belge saklama süresiyle aynıdır — kayıt yükümlülüğünün mantığı budur.
Yaptırım: beş yıldan on iki yıla kadar hapis
15 inci madde, ihlalleri ağırlığına göre kademelendirir ve en üst kademede ağır ceza öngörür.
Birinci kademe. "GDO ve ürünlerini bu Kanun hükümlerine aykırı olarak ithal eden, üreten veya çevreye serbest bırakan kişi, beş yıldan on iki yıla kadar hapis ve on bin güne kadar adli para cezası ile cezalandırılır."
İkinci kademe. Usulüne uygun ithal edilen veya işlenen GDO'ları ithal izninde belirlenen amaç ve alan dışında kullanan, satışa arz eden, satan veya devreden ya da bu özelliğini bilerek ve ticari amaçla satın alan, kabul eden, nakleden veya bulunduran kişi: dört yıldan dokuz yıla kadar hapis ve yedi bin güne kadar adli para cezası.
Üçüncü kademe. Aynı fiiller GDO'lardan elde edilen ürünler bakımından işlenirse: üç yıldan yedi yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası.
Yalan beyan. Yalan beyanda bulunarak ithal veya işleme iznini alan kişi, fiil daha ağır cezayı gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde bir yıldan üç yıla kadar hapis ile cezalandırılır; bu izne dayanarak ithalat, işleme veya satış gerçekleştirilirse ayrıca yukarıdaki fıkralara göre cezaya hükmolunur.
Tüzel kişi. Bu suçların "bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde ve yararına olarak işlenmesi hâlinde, bu tüzel kişiye yüz bin Türk Lirasından iki yüz bin Türk Lirasına kadar idari para cezası verilir ve ayrıca tüzel kişi hakkında bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur."
İzlenebilirlik ihlalleri. 7 nci maddedeki yükümlülükleri yerine getirmeyen başvuru sahiplerine, fiilleri suç oluşturmadığı takdirde "her bir yükümlülük ihlali dolayısıyla on bin Türk Lirasından otuz bin Türk Lirasına kadar idari para cezası" verilir. Kapalı alanda Kanuna aykırı kullanım için ayrı bir idarî para cezası öngörülmüştür.
🔴 Maddedeki Türk lirası tutarlar Kanunun 2010 tarihli metnindeki taban rakamlardır. 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.17/7 uyarınca idarî para cezaları her takvim yılı başından geçerli olmak üzere yeniden değerleme oranında artırılır; uygulanacak güncel tutar ilgili yılın tebliğinden doğrulanmalıdır.
| Konu | Yaptırım | Dayanak |
|---|---|---|
| Aykırı ithalat, üretim, serbest bırakma | 5–12 yıl hapis + 10.000 güne kadar adli para | m.15/1 |
| Amaç/alan dışı kullanım (GDO) | 4–9 yıl hapis + 7.000 güne kadar | m.15/2 |
| Amaç/alan dışı kullanım (GDO ürünü) | 3–7 yıl hapis + 5.000 güne kadar | m.15/3 |
| Yalan beyan | 1–3 yıl hapis + ayrıca diğer fıkralar | m.15/4 |
| Tüzel kişi | 100.000–200.000 TL (taban) + güvenlik tedbirleri | m.15/5 |
| İzlenebilirlik | Her ihlal için 10.000–30.000 TL (taban) | m.15/6 |
Sonuç
Türkiye'ye GDO içeren ürün getiren bir şirket için tablo dört maddede özetlenir. İzin süreli ve dosyaya özeldir: karar on yıl geçerlidir, her kullanım amacı ayrı başvurudur ve bir kararın sonucu başka başvurulara emsal olmaz; süreç Kurulda doksan, Bakanlıkta on beş gündür. Kanıt ve maliyet başvurandadır: alan denemeleri, gıda analizleri, toksisite ve alerji testleri ile risk yönetim planı başvuru sahibinin yükümlülüğündedir. Üretim yasaktır: genetiği değiştirilmiş bitki ve hayvan üretimi ile bebek mamaları ve küçük çocuk ek besinlerinde kullanım mutlak yasaklar arasındadır. Sorumluluk izinden bağımsızdır: izin alınmış olsa dahi ve zarar oluşmasa dahi koşullara uyulmaması sorumluluk doğurur; zincir boyunca sorumluluk müteselsildir ve dış zamanaşımı yirmi yıldır.
Ceza tarafı Türk mevzuatının en ağır bölümlerindendir: aykırı ithalat, üretim veya çevreye serbest bırakma beş yıldan on iki yıla kadar hapis cezasını gerektirir.
Gıda işletmelerinin onay ve kayıt rejimi için gıda işletmesinde onay ve kayıt yazımıza, bitki çeşidi üzerindeki hakların korunması için ıslahçı hakkı yazımıza, üretimin yapılacağı arazinin kullanım rejimi için tarım arazisinde bölünmezlik yazımıza bakılabilir.
Bu çerçeve genel bilgilendirme amaçlıdır; etiketlemede esas alınacak eşik değer ve güncel idarî para cezası tutarları yürürlükteki düzenlemelerden doğrulanmalıdır.
