Türkiye'de üniversite kurmak, eğitim yatırımının en ağır düzenlenmiş biçimidir. 4/11/1981 tarihli ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, vakıfların yükseköğretim kurumu kurmasına izin verir — ancak kazanç amacı gütmemek şartıyla. Yabancı öğretim elemanı istihdamı ise yüzde ikilik bir tavana bağlanmıştır ve bu tavan 18/6/2025 tarihli ve 7551 sayılı Kanun ile yeniden düzenlenmiştir.
Aşağıdaki çerçeve 7 Eylül 2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel 2547 sayılı Kanun metninden doğrulanmıştır.
Vakıf ne kurabilir, hangi şartla
Ek 2 nci madde, izni ve sınırını aynı cümlede verir: "Vakıflar; kazanç amacına yönelik olmamak şartıyla ve malî ve idarî hususlar dışında, akademik çalışmalar, öğretim elemanlarının sağlanması ve güvenlik yönlerinden bu Kanunda gösterilen esas ve usullere uymak kaydıyla, yükseköğretim kurumları veya bunlara bağlı birimlerden birini veya birden fazlasını" kurabilir.
Aynı madde ikinci bir imkân tanır: vakıflar, "bir üniversite veya yüksek teknoloji enstitüsüne bağlı olmaksızın, ekonominin ihtiyaç duyduğu alanlarda yüksek nitelikli işgücü yetiştirmek amacıyla" meslek yüksekokulu kurabilir. Bu meslek yüksekokulu "kamu tüzel kişiliğini haiz olup, Cumhurbaşkanı kararı ile kurulur" ve kuruluşta "meslek ve teknik eğitim bölgesinde gereksinim duyulması esastır."
İki nokta yatırımcı bakımından belirleyicidir. Birincisi, model kâr amaçlı bir şirket değil, vakıf üzerinden kurgulanmıştır ve kanun metni kazanç amacını açıkça dışlar. İkincisi, malî ve idarî hususlar Kanundaki esasların dışında bırakılmıştır — yani akademik ve güvenlik konularında devlet üniversitesi rejimi geçerliyken, malî ve idarî işleyişte vakıf kurumuna özgü bir esneklik tanınmıştır.
Ek 4 üncü madde ise mutlak bir sınır koyar: "Askeri ve emniyetle ilgili eğitim kurum veya birimleri vakıflar tarafından açılamaz."
Kuruluş dosyası: yüzde yirmi şartı
Ek 3 üncü madde, kuruluş başvurusunun içeriğini sayar. Vakfın veya birden fazla vakfın yetkili yönetim organlarının kurma kararı, Vakıflar Genel Müdürlüğünün olumlu yazısı ile birlikte ve şu belgelerle Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına sunulur:
- kurulacak kurumun bina, araç, gereç ve diğer maddi yapıları ile malzemelerinin hazır bulunduğunu veya bunların sağlanması için yeteri kadar bir meblağın tahsis edildiğini gösterir belge,
- 🔑 kurulacak kurumun "bir yıllık her çeşit işletme ve diğer cari masraflarının en az %20'sini karşılayacak bir paranın, malın, ekonomik değeri olan bir hakkın veya gelirin mevcut olduğunu ve buna tahsis edildiğini" gösterir belge,
- kurumun ve bağlı birimlerin adlarını bildiren belge ile eğitim-öğretim, malî ve idarî konularda uygulanacak esasları gösteren taahhüt belgesi,
- kurumun eğitim-öğretim fonksiyonunu yerine getiremeyeceğinin anlaşılması hâline ilişkin belge.
Yüzde yirmi şartı, sermaye taahhüdünden farklı bir mantık taşır: ölçüt yatırım tutarı değil, bir yıllık işletme ve cari masrafların belirli bir oranıdır. Yani kuruluş dosyası, tesisin yapımını değil faaliyetin sürdürülebilirliğini kanıtlamaya odaklanır.
Tıp fakültesi için ayrıca ağırlaştırılmış bir şart vardır. Fakültenin kurulabilmesi için, fizikî mekân ve donanım şartlarını sağlayan ve Sağlık Bakanlığının planlama ilkeleri çerçevesinde "kendi mülkiyetinde yapacağı hastaneye ait ön izin belgesi" ya da bu şartları taşıyan mevcut bir hastanenin fakülte kurulmasını takiben üniversiteye devredileceğine dair belgeler aranır. Açılmış tıp programına öğrenci alabilmek için ise vakıf üniversitesinin "kendi mülkiyetinde, ruhsatı ve işletme hakkı kendisine ait" bir hastanesinin varlığı gerekir. Kiralık ya da işletme hakkı üçüncü kişide olan bir hastane bu şartı karşılamaz.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kurucu | Vakıf; kazanç amacı yasak | Ek m.2 |
| Kapsam | Malî ve idarî hususlar dışında Kanundaki esaslar | Ek m.2 |
| Meslek yüksekokulu | Bağımsız kurulabilir; kamu tüzel kişiliği, Cumhurbaşkanı kararı | Ek m.2 |
| Yasak alan | Askerî ve emniyet eğitim kurumları | Ek m.4 |
| Başvuru | Vakıflar Genel Müdürlüğü olumlu yazısı + belgeler → YÖK | Ek m.3 |
| Malî şart | Bir yıllık işletme ve cari masrafların en az %20'si tahsis | Ek m.3/b |
| Tıp fakültesi | Kendi mülkiyetinde hastane; öğrenci alımı için ruhsat ve işletme hakkı kendisinde | Ek m.3 |
Yönetim: mütevelli heyeti
Ek 5 inci madde (28/12/1999 tarihli ve 4498 sayılı Kanunla değişik), yönetim yapısını kurar ve vakıf yönetiminden ayrı bir organ öngörür: "Vakıflarca kurulacak yükseköğretim kurumlarının, vakıf yönetim organı dışında en az yedi kişiden oluşan bir mütevelli heyeti bulunur."
Üyelik şartları sayılıdır: üyeler vakıf yönetim organı tarafından dört yıl için seçilir ve süresi bitenler yeniden seçilebilir; üyelerin "yaş sınırlaması hariç Devlet memuru olma niteliklerine sahip bulunmaları ve en az üçte ikisinin lisans düzeyinde yükseköğrenim görmüş olması" gerekir; heyet kendi arasından bir başkan seçer.
Yetki bakımından heyet merkezî konumdadır: "Mütevelli heyet vakıf yükseköğretim kurumunun tüzel kişiliğini temsil eder." Yöneticiler ise ikili bir onaydan geçer: "Vakıf yükseköğretim kurumlarının yöneticileri Yükseköğretim Kurulunun olumlu görüşü alınarak mütevelli heyet tarafından atanır." Heyet, yöneticilere "uygun gördüğü ölçüde yetkilerini devredebilir"; kurumda görevlendirilecek yönetim kurulu üniversite yönetim kurulunun, en yüksek düzeydeki yönetici ise rektörlerin yetkisini kullanır.
Ek 14 üncü madde iki ek çerçeve getirir. Birincisi akademik ve fizikî standartlara ilişkindir: vakıf yükseköğretim kurumlarının eğitim ve öğretim alanları göz önünde tutularak "yapı ve tesisler, araç-gereç, öğretim, yönetim kadrosu ve diğer akademik konular Yükseköğretim Kurulunca belirlenir." İkincisi ise 9/5/2018 tarihli ve 7141 sayılı Kanunla eklenmiştir ve tedarik tarafını düzenler: "Vakıf yükseköğretim kurumlarının satım, kiralama, mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinde uyacakları usul ve esaslar Yükseköğretim Kurulunca çıkarılan yönetmelikle belirlenir."
Yani vakıf üniversitesinin ihale ve tedarik süreçleri tamamen serbest değildir; YÖK yönetmeliğine tabidir.
Yabancı öğretim elemanı: iptal, yeniden düzenleme ve %2
Uluslararası bir akademik kadro kurmayı planlayan bir kurum için belirleyici hüküm 34 üncü maddedir.
Atama usulü. Yükseköğretim kurumlarında sözleşme ile görevlendirilecek yabancı uyruklu öğretim elemanları, "ilgili fakülte, enstitü veya yüksekokul yönetim kurulunun önerisi ve üniversite yönetim kurulunun uygun görüşü üzerine rektör tarafından atanırlar." Bunlar öğretim görevleri bakımından aylıklı öğretim elemanları için konulmuş hükümlere tabidir.
İzin zinciri. Atama veya görevlendirme, "657 sayılı Devlet Memurları Kanununun Cumhurbaşkanı kararını gerektiren hükümlerine tabi olmadan, Yükseköğretim Kurulunca verilecek ön izni müteakip Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından alınacak çalışma izni neticesinde" ilgili üniversite ile sözleşme yapılması suretiyle gerçekleşir. Yani iki ayrı idarî adım vardır ve sıraları bellidir: önce YÖK ön izni, sonra çalışma izni.
🔑 Sayısal tavan ve hukukî serüveni. Maddenin üçüncü fıkrası 2/7/2018 tarihli ve 703 sayılı KHK ile eklenmiş, Anayasa Mahkemesinin 7/12/2023 tarihli ve E.:2018/117, K.:2023/212 sayılı Kararı ile iptal edilmiş, ardından 18/6/2025 tarihli ve 7551 sayılı Kanun'un 7 nci maddesiyle yeniden düzenlenmiştir. Yeni hâline göre:
"Bu madde ve 2914 sayılı Kanunun 16 ncı maddesine göre yükseköğretim kurumlarında sözleşme ile görevlendirilecek yabancı uyruklu öğretim elemanı sayısı, dolu öğretim elemanı kadrosu sayısının %2'sini geçemez."
Aynı fıkra, yetkiyi tek merkezde toplar: "Bu kapsamdaki yabancı uyruklu öğretim elemanının yükseköğretim kurumları itibarıyla dağılımı, isim, ücret ve sözleşme örneğinin vizesi, sözleşme süresinin uzatılması ve sona erdirilmesi Yükseköğretim Kurulu tarafından yapılır."
Bunun pratik sonucu şudur: tavan kurumun toplam kadrosuna değil, dolu öğretim elemanı kadrosu sayısına oranlanır; ve kadro büyüdükçe kontenjan artar. Ayrıca yalnız sayı değil, isim, ücret ve sözleşme örneği de YÖK vizesine tabidir — sözleşme şartları serbestçe kararlaştırılamaz.
🔴 Bu hükmün 2018–2025 arasındaki geçmişi, kaynak seçiminde dikkat gerektirir: 2023 iptalinden sonra ve 2025 yeniden düzenlemesinden önce yazılmış metinler, yürürlükte olmayan bir hükmü aktarıyor olabilir. Aynı Anayasa Mahkemesi kararı, 703 sayılı KHK ile başka kanunlarda yapılan düzenlemeleri de etkilemiştir.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Atama | Yönetim kurulu önerisi + üniversite yönetim kurulu görüşü → rektör | m.34/1 |
| İzin sırası | YÖK ön izni → çalışma izni → sözleşme | m.34/2 |
| Tavan | Dolu öğretim elemanı kadrosunun %2'si | m.34 (7551/7) |
| Vize | İsim, ücret ve sözleşme örneği YÖK vizesine tabi | m.34 (7551/7) |
| Süre | Uzatma ve sona erdirme YÖK tarafından | m.34 (7551/7) |
| Mütevelli heyeti | En az yedi kişi, vakıf yönetim organı dışında, dört yıl | Ek m.5 |
| Yönetici ataması | YÖK olumlu görüşü + mütevelli heyet kararı | Ek m.5 |
| Tedarik | Satım, kiralama, alım ve yapım işlerinde YÖK yönetmeliği | Ek m.14 |
Yurt dışında alınan unvanların tanınması
Uluslararası kadro kurmanın ikinci ayağı, dışarıda kazanılmış akademik unvanların Türkiye'de geçerli olup olmamasıdır. Kanun bunu iki ayrı maddede, aynı iki şarta bağlar.
Doçentlik. 27 nci maddeye göre, doktora veya tıpta uzmanlık unvanını kazandıktan ya da sanat dallarında belirli süre çalıştıktan sonra yabancı ülkelerde doçentlik unvanını veya yetkisini almış olanlardan "en az iki yıl bu unvan ve yetki ile yabancı ülkelerdeki öğretim ve araştırma kurumlarında çalışmış olanların" unvanlarının Türkiye'de geçerli sayılması Üniversitelerarası Kurul kararıyla olur.
Profesörlük. 28 inci madde, profesörlük unvanı için aynı yapıyı kurar: yabancı ülkede unvanı veya yetkiyi aldıktan sonra en az iki yıl bu unvanla yabancı ülkelerde öğretim ve araştırma kurumlarında çalışmış olmak ve unvanın Üniversitelerarası Kurul kararıyla geçerli sayılması gerekir.
Her iki maddede de ortak bir kurum ölçütü vardır: "Bunun için başvuran adayın çalıştığı yabancı ülkelerdeki yükseköğretim kurumunun, Türk yükseköğretim kurumu düzeyinde olduğunun Üniversitelerarası Kurulca belirlenmesi gerekir." Yani değerlendirme yalnız kişinin unvanına değil, unvanın alındığı ve kullanıldığı kurumun düzeyine de bakar.
Türkiye'de kurulacak bir üniversitenin uluslararası akademik kadro planlamasında bu iki madde, 34 üncü maddedeki yüzde iki tavanı ile birlikte okunmalıdır: yurt dışından gelecek bir akademisyen ya sözleşmeli yabancı uyruklu öğretim elemanı kontenjanına dâhil olacak ya da unvanının Üniversitelerarası Kurulca tanınması yoluyla olağan kadroya girecektir.
Sonuç
Türkiye'de yükseköğretim yatırımı planlayan bir yabancı grup için 2547 sayılı Kanun dört yapısal sonuç doğurur.
Araç vakıftır, şirket değildir: yükseköğretim kurumu ancak vakıf tarafından ve kazanç amacına yönelik olmamak şartıyla kurulabilir; askerî ve emniyetle ilgili eğitim kurumları ise vakıflarca hiç açılamaz.
Kuruluş dosyası sürdürülebilirlik ölçer: bina, araç ve gerecin hazır olduğunu ya da yeterli meblağın tahsis edildiğini gösteren belgenin yanında, bir yıllık işletme ve cari masrafların en az yüzde yirmisini karşılayacak varlığın tahsis edildiği belgelenmelidir. Tıp fakültesinde şart daha ağırdır: hastanenin mülkiyeti, ruhsatı ve işletme hakkı kurumun kendisinde olmalıdır.
Yönetim ikiye ayrılır: kurumun tüzel kişiliğini vakıf yönetim organı dışında en az yedi kişilik mütevelli heyeti temsil eder; yöneticiler YÖK'ün olumlu görüşü alınarak bu heyetçe atanır. Tedarik ve yapım işleri de YÖK yönetmeliğine tabidir.
Uluslararası kadroda tavan vardır: sözleşmeli yabancı uyruklu öğretim elemanı sayısı dolu öğretim elemanı kadrosunun yüzde ikisini geçemez; isim, ücret ve sözleşme örneği YÖK vizesine tabidir. Bu hüküm 2023'te Anayasa Mahkemesince iptal edilmiş ve 18 Haziran 2025'te yeniden düzenlenmiştir; daha eski kaynaklar güncel değildir.
Örgün eğitimin bir alt kademesindeki yabancı ortaklık rejimi için özel okulda yabancı ortaklık yazımıza, akademik personelin meslek icrasına ilişkin bir başka uyruk kısıtı için yabancı mühendis ve mimar yazımıza, üniversite bünyesindeki araştırma yapılarında fikrî hak ve işletme rejimi için araştırma altyapısı yazımıza bakılabilir.
Bu çerçeve genel bilgilendirme amaçlıdır; kuruluş başvurusunun ayrıntıları ile tedarik usulleri yürürlükteki Yükseköğretim Kurulu düzenlemelerinden doğrulanmalıdır.
