Petrol veya zararlı madde taşıyan bir geminin Türk karasularına girmesi, gümrük ve liman formalitelerinden ibaret değildir. 3/3/2005 tarihli ve 5312 sayılı Deniz Çevresinin Petrol ve Diğer Zararlı Maddelerle Kirlenmesinde Acil Durumlarda Müdahale ve Zararların Tazmini Esaslarına Dair Kanun, girişi belge şartına, bildirimi saate ve sorumluluğu müteselsil bir rejime bağlar. Yabancı bayraklı bir gemi işleteni, yükleyen veya kıyı tesisi yatırımcısı için bu Kanun, sözleşmeden önce okunması gereken metindir.
Aşağıdaki çerçeve 7 Eylül 2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel 5312 sayılı Kanun metninden doğrulanmıştır.
Girişin iki ön şartı: standart ve garanti
Kanun, yabancı bayraklı gemiler için iki ayrı giriş engeli kurar ve ikisi de aynı yaptırım kalıbını kullanır.
Birinci engel standarttır. 5 inci madde uyarınca, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerde seyir, can, mal ve çevre emniyeti ile ilgili belirlenmiş standartlara uyduğunu uluslararası kabul görmüş belgelerle ispat edemeyen veya standartlara uymadığı konusunda açık emareler bulunan yabancı bayraklı gemilerin, can kurtarma hizmetlerinden kaynaklanacak mücbir sebepler dışında, Türk iç sularına veya iç sular dışındaki bir demir yeri ya da liman tesisine uğramak amacıyla Türk karasularına ve iç sularına girmesine izin verilmez.
İkinci engel mali garantidir. 8 inci madde uyarınca uygulama alanlarına girmek isteyen petrol ve/veya diğer zararlı maddeleri taşıyan gemiler, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler uyarınca kendilerinden istenen mali sorumluluk belgelerine sahip olmak, bunları ilgili makamlara bildirmek ve talep edildiğinde göstermek zorundadır. Bu garantilere sahip olmadıkları belirlenen yabancı bayraklı gemiler için de aynı giriş yasağı işler.
Her iki maddede de sonuç aynı biçimde düzenlenmiştir: girmiş olan gemiler derhal buralardan çıkartılır veya şartları sağlaması için en fazla otuz gün süre verilir; bu süre sonunda şartları sağlamadığı tespit edilen gemiler derhal karasuları dışına çıkartılır. Türk bayraklı gemiler bakımından yaptırım farklıdır: bunlar "şartları sağlayıncaya kadar bağlanarak seferden yasaklanır." Her iki hâlde de bu durumdaki gemilerin yükü, gemi veya yük sahibince şartlara uygun başka bir gemiye nakledilir.
Kırk sekiz saatlik bildirim
5 inci maddenin üçüncü fıkrası bir zaman kuralı koyar. Kanun kapsamındaki gemiler, Türk iç sularına veya iç sular dışındaki bir demir yeri ya da liman tesisine uğramak amacıyla Türk karasularına girmeden kırk sekiz saat önce — kalkış limanı ile Türk karasularına girişe kadarki seyir süresi kırk sekiz saatten az olan gemiler ise kalkış limanından hareketten hemen sonra — idareye gemi ve taşıdığı yükle ilgili bilgileri vermek zorundadır.
Yaptırım yine giriş yasağıdır: "Bu zorunluluğa uymayan gemilerin Türk karasularına ve iç sularına girmesine izin verilmez; girmiş olan gemiler derhal buralardan çıkartılır."
Belgelerin ulaştırılma biçimi de düzenlenmiştir ve Türk mevzuatında sık rastlanan bir kalıbı tekrarlar. 9 uncu maddeye göre, mali sorumluluk garantileri bulundurmakla yükümlü gemilerin 8 inci maddede belirtilen belgelerinin sureti, gidecekleri liman başkanlıklarına, Türk karasularına girişten önce, "Türkiye'de mukim bir acente vasıtası ile" ulaştırılır. Yani belgeleri iletme yükümlülüğü, Türkiye'de yerleşik bir aracı üzerinden yerine getirilir.
Türk boğazlarından uğraksız geçiş amacıyla karasularına girmek isteyen gemiler için bildirim yükümlülükleri ise Cumhurbaşkanınca yürürlüğe konulan yönetmelikle belirlenir. Zararsız geçiş amacıyla karasularını kullanacak gemiler ise sayılı bir bilgi setini en yakın liman yetkilisine bildirmek zorundadır: her türlü muhabere aracı ve mali sorumluluk belgelerindeki bilgiler, geminin adı, çağrı adı, bayrağı, tescil limanı, sahibinin adı ve idare merkezinin yeri, IMO numarası, teminat türü ve geçerlilik süresi, sigortacının adı ve merkezi, tazmin limitleri, yükü ve miktarı, gemi tipi ile kalkış ve varış limanı bilgileri.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Standart ispatı | Uluslararası belgeyle ispat edilemezse giriş yok | m.5/2 |
| Mali garanti | Sözleşmelerin öngördüğü belge yoksa giriş yok | m.8/2 |
| Düzeltme süresi | En çok 30 gün, sonunda derhal çıkarma | m.5/2, m.8/2 |
| Türk bayraklı gemi | Bağlanarak seferden yasaklanır | m.5/2, m.8/2 |
| Ön bildirim | Karasularına girişten 48 saat önce | m.5/3 |
| Belgelerin iletimi | Türkiye'de mukim acente vasıtasıyla | m.9/1 |
Kıyı tesisinde zorunlu sigorta
Yatırım tarafındaki asıl hüküm 8 inci maddenin üçüncü fıkrasındadır: "Kıyı tesisleri, bu Kanun kapsamındaki zararlara karşı mali sorumluluk sigortası yaptırmak zorundadır. Sigorta yaptırma zorunluluğuna uymayan kıyı tesislerinin faaliyetine izin verilmez."
Sigortanın kim tarafından yapılacağı da serbest bırakılmamıştır: zorunlu mali sorumluluk sigortasının, ilgili idarece belirlenen sigorta şirketleri tarafından ya da "bu şirketlerin kendi aralarında kuracakları bir havuz tarafından" yapılması zorunludur. Sigorta genel şartları ilgili idarece onaylanır; tarife ve talimatlar ilgili Bakan tarafından tespit edilir ve Bakan tarifeyi serbest bırakmaya yetkilidir. Kanun ayrıca, genel şartlar ile tarife ve talimatların yürürlüğe girmesinden itibaren zorunluluğun en çok bir yıl ertelenmesi imkânını tanır.
Buna paralel bir kural 5 inci maddenin son fıkrasındadır: kıyı tesislerinin muhtemel kirliliğe müdahale etmek üzere bulundurmak zorunda oldukları personel, malzeme ve ekipmanlar tamamlanıncaya kadar, "yeni kurulacak kıyı tesislerinin faaliyetlerine izin verilmez."
Yani bir liman, terminal veya iskele yatırımında faaliyet izni iki ayrı ön şarta bağlıdır: zorunlu sigorta poliçesi ve müdahale kapasitesinin fiilen bulundurulması.
🔴 Kanun metninin kurum adlarını 2018 öncesi teşkilat yapısına göre taşıdığına dikkat edilmelidir; metinde geçen "Müsteşarlık" ve "Hazine Müsteşarlığı" ifadeleri, güncel teşkilat mevzuatına göre yetkili idare esas alınarak okunmalıdır.
Sorumluluğun kapsamı: müteselsil ve geniş
6 ncı madde, tazmini gereken zarar kalemlerini uzun bir liste hâlinde sayar ve sorumluluğu müteselsil kılar. Gemi ve kıyı tesislerinin sorumlu tarafları; temizleme masraflarını, koruyucu önlemlere ilişkin masrafları, canlı kaynaklar ve deniz yaşamına verilen zararları, bozulan çevrenin yeniden oluşturulması ile toplanan atıkların taşınması ve bertarafı için yapılacak masrafları, geçim için kullanılan doğal ve canlı kaynaklarda meydana gelen zararları, özel mallardaki zararları, şahısların yaralanması ve ölümünden kaynaklanan zararları, gelir kayıplarını, gelir ve kazanç kapasitelerine verilen zararları ve diğer kamu zararlarını tazmin etmekle müteselsilen sorumludur.
Üç ek kural listeyi tamamlar. Birincisi: "Garantörün sorumluluğu, diğer sorumlu tarafların sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Garantörün tazmin etmediği zararlar diğer sorumlu taraflarca tazmin edilir." Yani sigorta veya garanti, işletenin sorumluluğunu tüketmez. İkincisi: iki veya daha fazla geminin karışmasıyla meydana gelen bir olayda ortaya çıkan zarardan tüm gemilerin sorumlu tarafları müştereken ve müteselsilen sorumludur. Üçüncüsü: zararı ödeyenlerin zarara neden olanlara rücû hakkı saklıdır.
Sorumluluğun tavanı ise ulusal mevzuata bırakılmamıştır. 7 nci madde tek cümledir: "Gemi başına sorumlu taraf yükümlülüğünün toplamı ve sorumlu tarafa yüklenecek azamî tazminat miktarı konusunda Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşme hükümleri saklıdır." Sınırlama rejimi bu nedenle somut olayda uygulanacak sözleşmeye göre belirlenir.
Kirletenin tespit edilememesi hâlinde idare tarafından kirliliğe müdahale edilir veya ettirilir. Sorumlu tarafları bulunamayan yabancı bayraklı gemilerin Türkiye'de neden oldukları zararların tazmini konusunda ise idare, Dışişleri Bakanlığının görüşünü alarak bayrak devletinden yardım talep edebilir.
Zamanaşımı, tahkim ve denetim
12 nci madde iki süreli bir zamanaşımı kurar. Diğer kanunlarda daha uzun bir süre öngörülmedikçe, tazminat taleplerinde zamanaşımı süresi "zararın öğrenildiği ve sorumlu tarafın tespit edildiği tarihten itibaren beş yıl, her hâlde olayın meydana geldiği tarihten veya olay, olaylar zincirinden meydana geliyorsa son olayın meydana geldiği tarihten itibaren on yıldır." Burada da uluslararası sözleşme hükümleri saklıdır.
Uyuşmazlığın çözümü bakımından 20 nci madde bir tahkim imkânı tanır: idare ile sorumlu taraf veya garantörünün uzlaşması hâlinde Kanunun uygulanmasından doğacak uyuşmazlıkların çözümü için hakem veya hakem heyeti tayin edilebilir. İki sınır önemlidir: tahkim tarafların önceden kabul ettiği bir zorunluluk değil, uzlaşmaya bağlı bir seçenektir; ve "tayin edilen hakemler Türk hukukunu uygular." Yabancı garantörler bakımından bu, uygulanacak hukukun sözleşmeyle seçilemeyeceği anlamına gelir.
🔴 Maddedeki usul göndermesi güncellik bakımından dikkat ister: metin tahkimin "ilgisine göre 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu veya 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu hükümlerine tabi" olduğunu söyler. 1086 sayılı Kanun, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır; iç tahkime ilişkin gönderme bu nedenle yürürlükteki usul kanunu esas alınarak okunmalıdır.
Denetim ve kolluk tarafında 22 nci madde nettir: bir geminin Kanun kapsamında bir olaya veya kirliliğe neden olacağı ya da böyle bir risk oluşturacağı yönünde ciddi şüphelerin bulunduğu durumlarda idare, kesin tespit için gemiyi denetime tâbi tutabilir ve bu yetkisini gerekli gördüğü hâllerde ilgili kurum ve kuruluşlara devredebilir. Kanunun uygulanmasına ilişkin tüm asayiş ve kolluk görevleri ise Sahil Güvenlik Komutanlığı tarafından yerine getirilir.
21 inci madde ise tehlike altındaki gemiler için bir sığınma imkânı düzenler: "Tehlike altındaki bir geminin, talebi hâlinde, uygun, güvenli deniz alanlarına kabulüne" idare yetkilidir.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Sorumluluk | Müteselsil; garantör sorumluluğu diğerlerini kaldırmaz | m.6 |
| Çok gemili olay | Müşterek ve müteselsil sorumluluk | m.6/3 |
| Sorumluluk tavanı | Uluslararası sözleşme hükümleri saklı | m.7 |
| Zamanaşımı | 5 yıl / her hâlde 10 yıl | m.12 |
| Tahkim | Yalnız uzlaşma hâlinde; hakemler Türk hukukunu uygular | m.20 |
| Denetim | Ciddi şüphe hâlinde gemi denetimi | m.22 |
| Kolluk | Sahil Güvenlik Komutanlığı | m.22/2 |
Kanunun kapsamı bakımından son bir ayrım vardır. 23 üncü madde uyarınca, bu Kanuna tâbi olan veya olmayan bir geminin yakıt olarak taşıdığı petrol veya türevlerinden ya da bu Kanuna tâbi olmayan geminin taşıdığı diğer zararlı maddelerden meydana gelen kirlilikte, Kanunun 5 inci maddesinin üçüncü fıkrası ile 8 inci ve 9 uncu maddeleri dışındaki hükümleri uygulanır. Yani bunker kaynaklı kirlilikte müdahale ve tazmin rejimi işler, ancak kırk sekiz saatlik bildirim ile mali sorumluluk garantisi ve bildirim yükümlülükleri uygulanmaz.
Sonuç
5312 sayılı Kanun, deniz taşımacılığında üç ayrı eşik kurar. Giriş eşiği: standartları uluslararası belgelerle ispat edemeyen veya mali sorumluluk garantisi bulunmayan yabancı bayraklı gemi Türk karasularına giremez; girmişse ya derhal çıkarılır ya da düzeltmek için en çok otuz gün alır. Bildirim eşiği: karasularına girişten kırk sekiz saat önce gemi ve yük bilgisi verilir ve mali sorumluluk belgeleri Türkiye'de mukim bir acente vasıtasıyla liman başkanlığına ulaştırılır. Yatırım eşiği: kıyı tesisi, zorunlu mali sorumluluk sigortası yaptırmadan ve müdahale personeli ile ekipmanını tamamlamadan faaliyete başlayamaz.
Sorumluluk tarafında rejim serttir: zarar kalemleri geniş sayılmış, sorumluluk müteselsil kılınmış ve garantörün ödemesi diğer sorumluların yükünü kaldırmamıştır. Tavan ise ulusal metinde değil, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerdedir. Talepler bakımından süre beş yıl, mutlak süre on yıldır.
Gemi üzerindeki ayni teminatlar ve alacak sıralaması için gemi ipoteği ve gemi alacaklısı hakkı yazımıza, kıyıda yapılaşma ve tesis kurma sınırları için Kıyı Kanunu yazımıza, petrol taşıma ve depolama faaliyetlerinin lisans tarafı için petrol piyasası lisansı yazımıza bakılabilir.
Bu çerçeve genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir sefer veya tesis için uygulanacak sözleşme rejimi ve yürürlükteki yönetmelik hükümleri ayrıca doğrulanmalıdır.
