Bordroda en sık hata üretilen konu, hangi ödemenin prime tabi olduğu ve hangisinin olmadığıdır. 2/4/2026 tarihli ve 7577 sayılı Kanun, 5510 sayılı Kanunun 80 inci maddesinin (b) bendini yeniden yazdı: prime esas kazanca dâhil edilmeyecek kalemler dokuz alt bent hâlinde sayıldı ve yemek bedeli istisnası, oransal bir ölçüden maktu 300 Türk lirası sınırına geçirildi.
Aşağıda yeni listeyi, yemek istisnasının işleyişini ve maddenin geri kalan mekaniğini 8 Eylül 2026 itibarıyla yürürlükteki metin üzerinden ele alıyoruz.
Önce çerçeve: neyin brüt toplamı esas alınıyor
m.80'in (a) bendi, prime esas kazancın hesabına neyin gireceğini üç kalemde topluyor ve bunların brüt toplamını esas alıyor:
- Hak edilen ücretler.
- Prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan o ay içinde yapılan ödemeler ile işverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen tutarlar.
- İdare veya yargı mercilerince verilen karar gereğince, yukarıdaki nitelikte olmak üzere sigortalılara o ay içinde yapılan ödemeler.
(c) bendi ise kapıyı kapatıyor: (b) bendindeki istisnalar dışında her ne adla yapılırsa yapılsın tüm ödemeler ile ayni yardım yerine geçmek üzere yapılan nakdî ödemeler prime esas kazanca tabidir. Üstelik bir de üstünlük kuralı var: diğer kanunlardaki prime tabi tutulmaması gerektiğine dair muafiyet ve istisnalar bu Kanunun uygulanmasında dikkate alınmaz. Yani başka bir kanunda yer alan "prime tabi değildir" hükmü, 5510 uygulamasında tek başına sonuç doğurmaz.
🔴 Yeni (b) bendi: dokuz istisna
| # | Prime tabi tutulmayan kalem |
|---|---|
| 1 | Ayni yardımlar |
| 2 | Ölüm, doğum, evlenme yardımları |
| 3 | Görev yollukları |
| 4 | Seyyar görev, kıdem, ihbar ve kasa tazminatı |
| 5 | İş sonu tazminatı veya kıdem tazminatı mahiyetindeki toplu ödemeler |
| 6 | Keşif ücreti |
| 7 | Kurumca tutarları yıllar itibarıyla belirlenecek çocuk ve aile zamları |
| 8 | İşverence sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve BES'e ödenen, aylık toplamı asgari ücretin %30'unu geçmeyen primler ve katkı payları |
| 9 | İşverence işyerinde veya müştemilatında yemek verilmeyen durumlarda, çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedelinin 300 Türk lirasına kadar olan kısmı |
Listenin sekizinci ve dokuzuncu sıraları, işverenin yan hak paketini doğrudan ilgilendiriyor. Sekizinci sırada istisna aylık toplam üzerinden ve asgari ücretin %30'u ile sınırlı; özel sağlık sigortası ile BES katkı payı birlikte bu tavana tabi. Dokuzuncu sırada ise ölçü değişti.
Yemek istisnası: koşul, tutar ve güncelleme
Yemek bedeli istisnasının üç unsuru var ve üçü de metinde yazılı:
- Koşul: istisna, işverence işyerinde veya müştemilatında yemek verilmeyen durumlar içindir. İşyerinde yemek veriliyorsa nakdî ödeme bu bende dayanamaz.
- Kapsam: yalnız çalışılan günlere ait bir günlük yemek bedeli dikkate alınır. Çalışılmayan günler için yapılan ödeme istisnadan yararlanmaz.
- Tutar: bir günlük yemek bedelinin 300 Türk lirasına kadar olan kısmı prime esas kazanca dâhil edilmez; aşan kısım primlenir.
Güncelleme mekanizması da bende yazılmış: bu tutar, her yıl bir önceki yıla ilişkin olarak 213 sayılı Kanunun mükerrer 298 inci maddesinin (B) fıkrasına göre belirlenen yeniden değerleme oranında artırılmak suretiyle uygulanır ve bu şekilde hesaplanan tutarın %5'ini aşmayan kesirler dikkate alınmaz.
Kesir kuralı ilk bakışta teknik görünür ama uygulamada tutarı belirler: yeniden değerlemeyle bulunan rakamın küsuratı, tutarın %5'ini aşmadığı sürece atılır. Bu, her yıl bordro parametrelerinin tek bir sayıya yuvarlanmasını sağlar.
Listede olmayan kalem primlidir
Bendin okunma yöntemi, listeye bakmaktan ibaret değil: (c) bendi, listede sayılmayan her ödemeyi prime tabi kılıyor. Bu yüzden sık sorulan kalemleri listeyle karşılaştırmak gerekir.
| Ödeme | Durum | Dayanak |
|---|---|---|
| Ücret, fazla çalışma ücreti | Prime tabi | m.80/(a)-1 |
| Prim, ikramiye ve benzeri istihkaklar | Prime tabi | m.80/(a)-2 |
| Ayni yardım (erzak, giyim vb.) | İstisna | m.80/(b)-1 |
| Ayni yardım yerine geçmek üzere yapılan nakdî ödeme | Prime tabi | m.80/(c) |
| Ölüm, doğum, evlenme yardımı | İstisna | m.80/(b)-2 |
| Görev yolluğu | İstisna | m.80/(b)-3 |
| Kıdem ve ihbar tazminatı, kasa tazminatı | İstisna | m.80/(b)-4 |
| Yemek bedeli — işyerinde yemek veriliyorsa yapılan nakdî ödeme | Prime tabi | m.80/(b)-9 karşıt yorum |
| Yemek bedeli — yemek verilmiyorsa, çalışılan günler, günlük 300 TL'ye kadar | İstisna | m.80/(b)-9 |
| Özel sağlık sigortası + BES katkı payı, aylık toplam asgari ücretin %30'una kadar | İstisna | m.80/(b)-8 |
| Aynı kalemlerin %30'u aşan kısmı | Prime tabi | m.80/(a)-2 |
Tablodaki en tartışmalı satır, ayni yardım ile onun yerine geçen nakdî ödeme arasındaki ayrımdır. Kanun ayni yardımı istisna tutarken, ayni yardım yerine geçmek üzere yapılan nakdî ödemeyi açıkça prime tabi kılmıştır; bu nedenle "erzak yardımı" adıyla yapılan bir nakit ödeme istisnadan yararlanmaz.
Prim gün sayısında özel hesap rejimleri
m.80, gün sayısı hesabında da birkaç özel rejim içeriyor ve bunlar esnek çalışma modellerinde belirleyicidir.
Kısmî süreli çalışma (h). İşveren ve sigortalı arasında kısmî süreli hizmet akdinin yazılı olarak yapılmış olması kaydıyla, ay içerisinde günün bazı saatlerinde çalışan ve çalıştığı saat karşılığında ücret alan sigortalının ay içindeki prim ödeme gün sayısı; ay içindeki toplam çalışma saatinin, 4857'ye göre belirlenen haftalık çalışma süresine göre hesaplanan günlük çalışma saatine bölünmesiyle bulunur. Gün kesirleri bir gün kabul edilir.
Çağrı üzerine çalışma (ı). Çağrı üzerine çalışmaya dayalı yazılı iş sözleşmesinde çalışma süresi gün, hafta veya ay olarak belirlenmemişse, sigortalının ay içindeki prim ödeme gün sayısı haftalık çalışma süresi en az yirmi saat kararlaştırılmış sayılarak (h) bendine göre hesaplanır.
Eksik günlerde genel sağlık sigortası (i). Ay içerisinde 30 günden az prim ödeme gün sayılarına ait eksik günlerin genel sağlık sigortası primleri, eksik çalışma süreleri dikkate alınmak suretiyle hesaplanır.
Öğrenci, stajyer ve kursiyerler (k). Yükseköğrenimleri sırasında staja tabi tutulan öğrenciler, kamu kurum ve kuruluşlarınca desteklenen projelerdeki bursiyerler ve 2547 sayılı Kanunun 46 ncı maddesine tabi kısmi zamanlı çalıştırılan öğrencilerden aylık prime esas kazancı günlük alt sınırın otuz katından fazla olmayanlar ile kursiyerlerin prime esas günlük kazançlarının hesabında alt sınır dikkate alınır.
İki noktanın altını çizmek gerekir: hem kısmî süreli hem çağrı üzerine çalışmada özel hesap rejiminin ön şartı yazılı sözleşmedir. Sözleşme yazılı değilse bu hesap kullanılamaz ve gün sayısı genel kurala göre belirlenir; bu da çoğu zaman işveren aleyhine sonuç doğurur.
Maddenin geri kalanı: sık karşılaşılan altı kural
7577 yalnız (b) bendini değiştirdi; maddenin diğer bentleri yürürlükte ve bordro hatalarının önemli kısmı buradan çıkıyor.
Ücret hak edildiği aya mal edilir (d). Ücretler hak edildikleri aya mal edilerek primlenir. Diğer ödemeler ise öncelikle ödendiği ayın kazancına dâhil edilir; ücret dışındaki bu ödemelerin yapıldığı ayda üst sınırın aşılması nedeniyle primlenemeyen kısmı, ödemenin yapıldığı ayı takip eden aydan başlanarak iki ayı geçmemek üzere üst sınırın altında kalan sonraki ayların prime esas kazançlarına ilave edilir.
Askıdaki dönemde ödenen ek ödemeler (d). Toplu iş sözleşmesine tabi işyerlerinde veya kamu idareleri ya da yargı mercilerinin kararlarına istinaden sonradan ödenen ücret dışındaki ödemeler, hizmet akdinin mevcut olmadığı veya askıda olduğu bir tarihte ödenirse, m.82 de dikkate alınarak prime esas kazancın tabi olduğu en son ayın kazancına dâhil edilir. Bu durumlarda primler, kararların kesinleşme tarihini izleyen ayın sonuna kadar ödenirse gecikme cezası ve gecikme zammı alınmaz ve m.102 hükümleri uygulanmaz.
Belirsiz ücretlerde alt sınır (e-f). Saatlik, günlük, haftalık veya aylık belirli bir ücrete dayanmayıp komisyon ücreti ve kâra katılma gibi belirsiz zaman ve tutar üzerinden ücret alanların günlük kazancı, m.82'ye göre belirlenen alt sınırdır. Sigortalı hem belirli ücret hem bu nitelikte ödeme alıyorsa prime esas günlük kazanç ikisinin toplamıdır.
Otuzda bir kuralı (g). Primlerin hesabına esas günlük kazanç, bir ay için prime esas tutulan kazancın otuzda biridir. Ancak ay içinde bazı günlerde çalışmamış ve o günler için ücret almamış sigortalının günlük kazancı, o ay için prime esas kazancın ücret aldığı gün sayısına bölünmesiyle bulunur.
Gün sayısı prim ödeme gün sayısıdır (h). Günlük kazanç hesabında esas alınan gün sayıları, aynı zamanda prim ödeme gün sayılarını gösterir. Kısmî süreli çalışmada ise hizmet akdinin yazılı yapılmış olması özel bir şart olarak aranmaktadır.
Alt ve üst sınır: m.82 ile birlikte okunmalı
Prime esas kazancın alt sınırı, m.82 uyarınca sigortalıların yaşlarına uygun asgari ücretin otuzda biridir; üst sınır ise bu tutarın belirli bir katı olarak belirlenir. İstisna kalemleri hesaplanırken sıra önemlidir: önce (b) bendindeki istisnalar düşülür, kalan tutar (a) bendine göre brüt toplanır ve sonuç m.82'deki alt–üst sınır bandına oturtulur.
Bu sıralamanın atlanması, özellikle üst sınırı aşan ödemelerde iki ayrı hataya yol açar: istisna kalemi üst sınır hesabına dâhil edilerek prim fazla hesaplanır ya da aşan kısmın sonraki iki aya taşınması unutulur. Uygulamanın denetim tarafı için SGK asgari işçilik, prim üst sınırı ve hakediş yazısı ayrı bir çerçeve sunuyor.
İşveren için kontrol listesi
- Yan hak paketini yeniden fiyatlayın. Özel sağlık sigortası ve BES katkı payı birlikte asgari ücretin %30'u ile sınırlıdır; aşan kısım primlenir.
- Yemek uygulamasını belgeleyin. İstisna yalnız işyerinde veya müştemilatında yemek verilmeyen hâllerde işler; ayrıca yalnız çalışılan günler için hesaplanır.
- 300 lirayı sabit sanmayın. Tutar her yıl yeniden değerleme oranında artar ve %5'i aşmayan kesirler dikkate alınmaz.
- Ayni yardım ile nakdî ödemeyi ayırın. Ayni yardım istisna, ayni yardım yerine geçmek üzere yapılan nakdî ödeme ise prime tabidir.
- Diğer kanunlardaki muafiyetlere güvenmeyin. m.80/(c) uyarınca bu muafiyetler 5510 uygulamasında dikkate alınmaz.
- Yargı kararıyla sonradan yapılan ödemelerde takvimi kaçırmayın. Kesinleşme tarihini izleyen ayın sonuna kadar ödemede gecikme cezası ve zammı doğmaz.
- Kısmî süreli sözleşmeyi yazılı yapın. Gün sayısı hesabındaki özel rejim yazılı sözleşme şartına bağlanmıştır; ilgili çerçeve için BES otomatik katılımda kimin kapsamda olduğu ve hizmet borçlanmasında süreler ve oranlar ayrıca değerlendirilmelidir.
