Merdiven ölçüleri: 2a+b formülü ve 1.20 metre kolu

Merdiven, Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğinde hem genişlik hem basamak ölçüsü hem de kullanım ayrımı bakımından ayrıntılı biçimde düzenlenmiştir; üstelik maddede bir de formül vardır. Madde 3 Temmuz 2017'den bu yana hiç değiştirilmemiştir. Bu yazıdaki tarih damgası 9 Eylül 2026'dır.

Merdiven kolu ve sahanlık genişlikleri

Konut yapılarındaki 1.20 metre bir taban ölçüdür, tavan değil: yangın mevzuatına göre hesaplanan kaçış genişliği daha büyük çıkıyorsa o değer uygulanır. Yönetmelik burada kendi ölçüsünü mutlak saymaz, iki ölçüden büyüğüne yollama yapar.

Ahşap yasağı ise ortak merdivenler, çatı ve bodruma ulaşan merdivenler ile servis merdivenlerini kapsar. Konutta bağımsız bölüm içindeki merdiven bu sayımın dışında kalır; dubleks bir dairenin iç merdiveni ahşap olabilir, aynı binanın ortak merdiveni olamaz.

Üç genişlik ölçüsü arasındaki fark da kullanım yoğunluğuna dayanır: bağımsız bölüm içindeki merdiveni yalnız o dairenin kullanıcıları kullanır, ortak merdiveni bütün bina, diğer yapılardaki merdiveni ise ziyaretçi ve müşteri trafiği de kullanır. Ölçüler bu üç yoğunluğa göre 1.00, 1.20 ve 1.50 metre olarak kademelenmiştir.

"Doğrudan ışık" şartı üç kaynak sunar: cephe, çatı veya ışıklık. Üçünün de ortak yanı doğrudan olmalarıdır; komşu bir hacimden dolaylı olarak alınan ışık bu şartı karşılamaz. Merdivenlerin çatıya ve bodrumlara ulaştırılması zorunluluğu ise merdiven evini binanın en alt ve en üst noktası arasında kesintisiz bir düşey bağ hâline getirir; ara katlarda sonlanan bir ortak merdiven kurala aykırıdır. Işıklıktan ışık alan bir merdiven evinde ışıklığın kendi asgari ölçüleri devreye girer; bu ölçüler için ışıklık ölçüleri ve hava bacası okunmalıdır.

🔑 Standart küçükse Yönetmelik geçerli

Madde, kendi ölçülerini TSE standartları karşısında da korur: merdiven basamakları ve sahanlık ölçülerine dair TSE standartlarının bu maddede belirtilen ölçü ve miktarlardan küçük olması hâlinde bu madde hükümleri geçerlidir.

Bu cümle, iki kaynak arasındaki çatışmayı tek yönlü çözer. Standart daha büyük bir ölçü öngörüyorsa ona uyulur; daha küçük bir ölçü öngörüyorsa Yönetmeliğin ölçüsü uygulanır. Yani Yönetmelik bir taban kurar ve standardın bu tabanın altına inmesine izin vermez.

Hükmün kapsamı da dar yazılmıştır: yalnız merdiven basamakları ve sahanlık ölçülerine ilişkin standartlar için geçerlidir. Korkuluk, küpeşte ve kaplama gibi kalemlerde Yönetmelik zaten doğrudan TSE erişilebilirlik standartlarına yollama yapar ve orada standardın kendisi belirleyicidir.

Basamak ölçüleri ve 2a+b formülü

Formülün ürettiği değerler şöyledir:

Tablo, 0.27 metrelik alt sınırın neden ayrıca yazıldığını gösterir: yükseklik arttıkça formülün ürettiği genişlik daralır ve 0.17 metreden itibaren formülün alt ucu 0.27 metrenin altına iner. Bu noktada formül değil, alt sınır belirleyici olur. Asansörlü binalarda izin verilen 0.18 metrelik yükseklikle birlikte basamak genişliği pratikte 0.27–0.28 metre aralığına sıkışır.

Asansör zorunluluğunun hangi kat adedinde doğduğu ve bodrum katın bu hesaba nasıl girdiği için asansör zorunluluğu ve bodrum kat kuralı okunmalıdır; ölçü doğrudan buna bağlıdır, çünkü asansörlü bina daha yüksek basamağa izin verir.

🔴 Karma kullanımda ayrı merdiven evi

Bu iki cümle, karma kullanımlı projelerde çekirdek tasarımını doğrudan belirler: konut ve ticaret aynı merdiven evini paylaşamaz. Kural "her kullanım için" dediğine göre ayrım kullanım türü üzerinden yapılır; aynı binada konut, büro ve ticaret varsa üç ayrı merdiven evi gerekir. Bu, çekirdek alanını büyütür ve karma kullanımlı projelerde emsal verimliliğini doğrudan etkiler. İkinci cümle ise sonradan yapılan kullanım değişikliklerini kapsar — bir kattaki büroların konuta ya da konutların işyerine dönüştürülmesi hâlinde, yeni kullanım için bağımsız bir genel merdiven kurulmadan tadilat ruhsatı verilemez.

Zemin kattaki ticari birimlerin girişinin yalnız yol cephesinden yapılabilmesi kuralıyla birlikte okunduğunda, Yönetmeliğin ticari ve konut dolaşımını fiziksel olarak ayırma yönündeki tutumu netleşir; giriş kuralları için rampa eğimi ve bina girişi kuralları okunmalıdır.

Şart aranmayan hâller

İkinci satır, mevcut yapı stokunda kat ilavesini fiilen mümkün kılan hükümdür. Eski mevzuata göre yapılmış bir binada merdiven bugünkü ölçüleri sağlamıyorsa, kat ilavesi için merdivenin yeniden yapılması istenmez; mevcut ölçüler ilave katlarda da aynen uygulanabilir. Şartı, yapının kendi döneminin mevzuatına uygun olmasıdır. Ruhsatsız veya ruhsatına aykırı yapılar bu imkândan yararlanamaz; hüküm açıkça "yürürlükte olan mevzuata uygun olarak yapılmış yapılara" der.

Hükmün getirdiği kolaylık da sınırlıdır: yalnız merdiven ölçülerine ilişkindir. Kat ilavesinin diğer koşulları — statik, yangın, enerji verimliliği, otopark, sığınak, asansör yeri ve ışıklık — bu hükümle hafifletilmez ve kendi kuralları çerçevesinde ayrıca aranır. Kat ilavesinin diğer koşulları ve eksik katlı yapı rejimi için eksik katlı bina ve kat ilavesi okunmalıdır.

Üçüncü satırdaki 1.80 metre ise bir güvenlik ölçüsüdür: bu yüksekliğin altında kalan merdiven altı boşluğu kullanıma kapatılır. Ölçü, ayakta duran bir kişinin baş hizasına göre belirlenmiştir; kapatma yükümlülüğü de boşluğun depo veya benzeri amaçla kullanılmasını engellemekten çok, çarpma riskini ortadan kaldırmayı hedefler.

Çatı arası piyeslerine ilişkin muafiyet ise dar okunmalıdır: muafiyet yalnız son kattaki bağımsız bölümlerle irtibatlı iç merdivenler içindir. Ortak kullanıma açık bir çatı katı merdiveni bu muafiyetten yararlanamaz ve genel ölçülere tabi olur.

Bir kat yüksekliği kaç basamak eder

Formülün pratik sonucunu görmek için tipik bir kat yüksekliği üzerinden hesap yapılabilir. Kat yüksekliği 3.00 metre olan bir binada:

İki satır arasındaki fark, merdiven evinin uzunluğuna yansır: asansörsüz binada hem basamak sayısı hem basamak genişliği daha fazladır, dolayısıyla merdiven kolu daha uzun olur. Asansör zorunluluğunun doğduğu kat adedine yaklaşan projelerde bu, çekirdek alanını doğrudan etkileyen bir tercih hâline gelir.

Hesabın tabanı olan kat yüksekliği ölçüleri Yönetmeliğin ayrı bir maddesinde piyes türüne göre belirlenmiştir; bu ölçüler için kat yüksekliği ve çatı kuralları okunmalıdır.

Merdiven ölçüleri, projede tek başına değil asansör kararıyla birlikte çözülür: asansörlü bina daha yüksek basamağa izin verir, bu da daha az basamakla kat yüksekliğini aşmayı ve merdiven evinin küçülmesini sağlar. Buna karşılık genişlik tarafında yangın mevzuatı bir taban dayatır. Bu üç kaynağın — Yönetmelik, TSE standardı ve yangın mevzuatı — hangisinin uygulanacağı sorusunda kural nettir: hepsinden büyüğü.