Ortaklıktan çıkarma dosyalarında ilk bakılacak yer kararın gerekçesi değil, anasözleşmedir:
"Kooperatif ortaklığından çıkarılmayı gerektiren sebepler anasözleşmede açıkça gösterilir. Ortaklar anasözleşmede açıkça gösterilmeyen sebeplerle ortaklıktan çıkarılamazlar." (1163 m.16/1)
Yani "aidatını ödemedi", "kooperatife zarar verdi" gibi bir gerekçe, anasözleşmede açıkça bir çıkarma sebebi olarak yazılmamışsa tek başına yetmez.
İkinci kritik nokta ise süredir: itiraz üç aydır ve bu süre içinde yapılan tercih, dava yolunu açık ya da kapalı hâle getirir.
Çıkarma usulü: kim karar verir, nasıl tebliğ edilir
m.16/2: ortaklıktan çıkarılmaya yönetim kurulunun teklifi ile genel kurulca karar verilir. Anasözleşme, çıkarılanın genel kurula başvurma hakkı saklı kalmak üzere, bu hususta yönetim kurulunu da yetkili kılabilir.
m.16/3 — biçim ve tebliğ:
- Çıkarılma kararı gerekçeli olarak tutanağa geçirilir,
- Ortaklar defterine yazılır,
- Kararın onaylı örneği, çıkarılan ortağa tebliğ edilmek üzere on gün içinde notere tevdi edilir.
⚠ Bu üç unsur usulî geçerlilik tartışmasının çekirdeğidir: gerekçesiz bir tutanak, deftere işlenmemiş bir karar veya notere tevdi edilmemiş bir tebliğ, dosyanın esasına girmeden tartışılacak konulardır.
🔴 Üç ay içinde iki ayrı yol — ve biri diğerini kapatır
m.16/3'ün devamı, çıkarılan ortağa tebliğ tarihinden itibaren üç ay içinde iki seçenek verir:
- İtiraz davası açmak,
- Karar yönetim kurulunca verilmişse, aynı üç aylık süre içinde genel kurula itiraz etmek. Bu itiraz, ilk toplanacak genel kurula sunulmak üzere, yönetim kuruluna noter aracılığı ile tebliğ ettirilecek bir yazı ile yapılır.
🔴 Ve maddenin en kritik cümlesi: "Genel kurula itiraz edildiği takdirde, yönetim kurulunun çıkarma kararı aleyhine itiraz davası açılamaz."
Devamı ise kapıyı tamamen kapatmaz: "İtiraz üzerine genel kurulca verilecek karara karşı itiraz davası hakkı saklıdır."
⚠ Pratik sonuç: genel kurula itiraz etmek, yönetim kurulu kararına karşı dava yolunu kapatır ve dosyayı bir sonraki genel kurulun takvimine bağlar. Hangi yolun seçileceği, kooperatifin genel kurul takvimi ve ortak sayısı bilinmeden karara bağlanmamalıdır.
m.16/4: "Üç aylık süre içinde, genel kurula veya mahkemeye başvurmak suretiyle itiraz edilmiyen çıkarılma kararları kesinleşir."
🔑 m.16/5 (1988'de eklenmiştir) — kesinleşmeden ne olmaz: "Haklarındaki çıkarma kararı kesinleşmeyen ortakların yerine yeni ortak alınamaz. Bu kişilerin ortaklık hak ve yükümlülükleri, çıkarılma kararı kesinleşinceye kadar devam eder."
Bu fıkra, süreç devam ederken tasfiye edilmiş gibi davranılmasını engeller: karar kesinleşene kadar ortaklık — hakları ve yükümlülükleriyle birlikte — sürer.
| Aşama | Kural |
|---|---|
| Sebep | Anasözleşmede açıkça gösterilmiş olmalı (m.16/1) |
| Karar mercii | Yönetim kurulu teklifi + genel kurul; anasözleşme yönetim kurulunu da yetkilendirebilir (m.16/2) |
| Biçim | Gerekçeli tutanak + ortaklar defteri (m.16/3) |
| Tebliğ | Onaylı örnek 10 gün içinde notere tevdi (m.16/3) |
| İtiraz | Tebliğden 3 ay (m.16/3) |
| Genel kurula itiraz | Noter aracılığıyla yönetim kuruluna yazı; dava yolunu kapatır (m.16/3) |
| Süre geçerse | Karar kesinleşir (m.16/4) |
| Kesinleşene kadar | Yerine yeni ortak alınamaz, hak ve yükümlülükler sürer (m.16/5) |
Çıkma: hak vardır, ama takvimi vardır
m.10: "Her ortağın kooperatiften çıkma hakkı vardır." Çıkma keyfiyeti kooperatifin mevcudiyetini tehlikeye düşürüyorsa, ayrılmak isteyen ortağın muhik bir tazminat ödemesine dair hüküm anasözleşmeye konulabilir.
m.11 — sınırlandırmanın sınırı:
- Çıkma hakkının kullanılması anasözleşme ile en çok 5 yıl için sınırlandırılabilir.
- Haklı ve önemli sebeplerle bu süreden önce çıkılabileceği hususunda anasözleşmeye hüküm konulabilir.
- 🔴 "Bir ortağın hiçbir suretle kooperatiften çıkamıyacağına dair bağlamalar hükümsüzdür."
⏱ m.12 — bildirim ve zamanlama: çıkış, ancak bir hesap senesi sonu için ve en az altı ay önceden haber verilerek yapılır. Anasözleşmede daha kısa bir süre belirtilip hesap senesi içinde çıkışa müsaade edilebilir.
🔑 m.13 — yönetim kurulu kabul etmezse: yönetim kurulu, anasözleşmeye uygun olarak yapılacak isteğe rağmen ortağın istifasını kabulden kaçınırsa, ortak çıkma dileğini noter aracılığı ile kooperatife bildirir. "Bildiri tarihinden itibaren çıkma gerçekleşir."
⚠ Bu madde, çıkışın yönetim kurulunun onayına bağlı olmadığını gösterir: usulüne uygun noter bildirimi, çıkmayı kendi başına gerçekleştirir.
Ayrılan ortakla hesaplaşma
m.17/1: çıkan veya çıkarılan ortakların — ya da mirasçılarının — kooperatif varlığı üzerinde hakları olup olmadığı ve bu hakların nelerden ibaret olduğu anasözleşmede gösterilir. Bu haklar, yedek akçeler hariç olmak üzere, ortağın ayrıldığı yıl bilançosuna göre hesaplanır.
m.17/2 — geciktirme ve zamanaşımı: kooperatifin mevcudiyetini tehlikeye düşürecek nitelikteki iade ve ödemeler, anasözleşmede daha kısa bir süre tespit edilmiş olsa bile genel kurulca üç yılı aşmamak üzere geciktirilebilir. Bu durumda kooperatifin muhik bir tazminat isteme hakkı saklıdır. Çıkan veya çıkarılan ortaklar ile mirasçılarının alacak ve hakları, "bunları istiyebilecekleri günden başlıyarak beş yıl geçmekle zamanaşımına uğrar."
🔴 m.17/3 — mutlak koruma: "Çıkan veya çıkarılan ortağın sermaye veya mevduatından kısmen veya tamamen yoksun kalacağı hakkındaki şartlar hükümsüzdür."
Yani anasözleşmeye "çıkan ortak ödediklerini geri alamaz" türü bir hüküm konulsa dahi bu hüküm geçersizdir. Uygulamada en sık karşılaşılan sözleşme hükümlerinden biri, kanun metnince açıkça hükümsüz sayılmıştır.
Ölüm, devir ve taşınmaza bağlı ortaklık
m.14/1: ortağın ölümü ile ortaklık sıfatı sona erer. m.14/2: anasözleşmede gösterilecek şartlarla ölen ortağın mirasçılarının ortak olarak kalmaları sağlanabilir.
m.14/3: "Ortaklık devredilebilir. Yönetim kurulu, ortaklığı devralan kişinin ortaklık niteliklerini taşıması hâlinde, bu kişiyi ortaklığa kabul eder."
⚠ Devirde yönetim kurulunun rolü takdir değil nitelik denetimidir: devralan kişi ortaklık niteliklerini taşıyorsa kabul edilir.
m.15/2 — taşınmaza veya işletmeye bağlı ortaklık: ortaklık sıfatının kazanılması, anasözleşme ile bir taşınmaz malın mülkiyetine bağlı hakların kullanılmasına veya bir teşebbüsün işletilmesine bağlanabilir. Bu hâllerde taşınmazın mülkiyetinin veya işletmenin üçüncü şahıslara devriyle ortaklık sıfatının bir hak olarak yeni malike geçebileceği anasözleşmede kararlaştırılabilir.
🔑 Son cümle bir tescil şartı koyar: "Taşınmaz mala ait bu şekil iktisabın üçüncü şahıslara karşı muteber olması tapu siciline bu yoldan meşruhat verilmesine bağlıdır."
m.18: her ortağın üyelik hakları ada yazılı ortaklık senedi ile temsil olunur. "Ortaklık senetleri kıymetli evrak niteliğinde olmayıp sadece beyyine vesikası hükmündedir." — yani senet, hakkı yaratan değil ispat eden bir belgedir.
Konut ve işyeri yapı kooperatiflerinde ferdileşme sonrası ilişki kat mülkiyeti rejimine geçer; aidat ve yönetim planı boyutu için kat mülkiyetinde aidat, yönetim planı ve devir yazımıza bakınız.
Genel kurul kararına karşı: bir ay
m.53/1: kanuna, anasözleşme hükümlerine ve iyi niyet esaslarına aykırı olduğu iddiasıyla genel kurul kararları aleyhine, toplantıyı kovalayan günden başlamak üzere bir ay içinde, kooperatif merkezinin bulunduğu yerdeki mahkemeye başvurulabilir.
Dava açabilecekler:
- (1) Toplantıda hazır bulunup da kararlara aykırı kalarak keyfiyeti tutanağa geçirten; oyunu kullanmasına haksız olarak müsaade edilmeyen; toplantıya çağrının usulüne uygun yapılmadığını; gündemin gereği gibi ilan veya tebliğ edilmediğini; ya da toplantıya katılmaya yetkili olmayan kimselerin karara katıldığını iddia eden ortaklar,
- (2) Yönetim Kurulu,
- (3) Kararların yerine getirilmesi yönetim kurulu üyeleri ile denetçilerin şahsi sorumluluğunu gerektiriyorsa bunların her biri.
⏱ Aynı madde usulü de belirler: dava açıldığı ve duruşma günü yönetim kurulunca usulen ilan olunur; bir aylık hak düşürücü sürenin sona ermesinden önce duruşmaya başlanılamaz; birden fazla dava açılırsa birleştirilerek görülür; mahkeme, kooperatifin isteği üzerine muhtemel zararlarına karşı davacıların teminat göstermesine karar verebilir ve teminatın mahiyet ve miktarını belirlemek mahkemeye aittir.
Anonim şirketlerdeki genel kurul kararının iptali ve butlan rejimiyle karşılaştırma için genel kurul kararının iptali ve butlanı (TTK m.445) yazımıza bakınız.
🔑 Onda birlik azınlığın gündem hakkı
Kural olarak gündemde olmayan hususlar görüşülemez. Ancak Kanun, kooperatife kayıtlı ortakların en az onda birinin, gündem maddelerinin görüşülmesine geçilmeden önce yazılı teklifte bulunması hâlinde bazı konuların gündeme alınabilmesine imkân tanır. Bu konular şunlardır:
- Hesap tetkik komisyonunun seçilmesi,
- Bilanço incelemesinin ve ibranın geriye bırakılması,
- 🔑 Çıkan veya çıkarılan ortaklar hakkında karar alınması,
- Genel kurulun yeni bir toplantıya çağrılması,
- Kanuna, anasözleşmeye, iyiniyet esaslarına ve genel kurul kararlarına aykırı olduğu ileri sürülen yönetim kurulu kararlarının iptali,
- Yönetim kurulu üyeleri ile denetçilerin azli ve yerlerine yenilerinin seçilmesi.
Bu hususlar, genel kurula katılanların yarıdan bir fazlasının kabulü ile gündeme alınır.
⚠ Üçüncü kalem doğrudan bu yazının konusudur: yönetim kurulunca çıkarılan bir ortağın durumu, onda birlik azınlığın yazılı teklifi ve katılanların salt çoğunluğu ile gündeme taşınabilir. Genel kurula itiraz yolunu seçen ortak için bu, teorik değil işletilebilir bir mekanizmadır.
Limited ve anonim şirketlerde ortağın çıkması ile çıkarılması bambaşka bir rejime tabidir; karşılaştırma için şirket ortağının çıkması ve çıkarılması yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: anasözleşmenin tam metni (özellikle çıkarma sebeplerini sayan madde), çıkarma kararının tutanağı ve gerekçesi, kararın noter tebliğine ilişkin belge ve tebliğ tarihi, kararın yönetim kurulunca mı genel kurulca mı verildiği, ortaklar defterindeki kayıt, ödediğiniz aidat ve sermaye dökümü, ve varsa daha önce yapılmış itiraz yazışmaları.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: çıkarma sebebinin m.16/1 uyarınca anasözleşmede açıkça gösterilip gösterilmediği, kararın m.16/2'deki yetkili merci tarafından verilip verilmediği, gerekçe, defter kaydı ve on günlük notere tevdi unsurlarının tamam olup olmadığı, üç aylık sürenin başlangıcı ve bitişi, genel kurula itiraz ile dava arasındaki tercihin bu dosyadaki sonucu (genel kurula itiraz dava yolunu kapatır), m.16/5 uyarınca yerinize yeni ortak alınıp alınmadığı, hesaplaşmada m.17/1'deki ayrıldığınız yıl bilançosu esasının uygulanması ve m.17/3'e aykırı anasözleşme hükümlerinin tespiti, ve genel kurul kararı söz konusuysa m.53'teki bir aylık hak düşürücü sürenin durumu.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil anasözleşme ile karar gerekçesinin karşılaştırılmasıdır; sebep anasözleşmede yoksa geri kalan tartışmanın çoğu gereksizleşir.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, üç aylık süre içinde itiraz edilmeyen çıkarılma kararlarının kesinleşeceğini ve genel kurula itiraz edilmesi hâlinde yönetim kurulu kararı aleyhine dava açılamayacağını açıkça yazmaktadır.
