Fenni mesuliyet, ruhsat eki projelerin uygulanmasının denetimidir ve Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğinde yirmi iki fıkralık tek bir maddede toplanmıştır. Maddenin ayırt edici yanı, denetim yükünü sayısal tavanlarla sınırlamasıdır: kim, aynı anda kaç metrekare inşaatın sorumluluğunu alabilir ve ne kadar uzağındaki bir yapıyı denetleyebilir. Maddenin sayısal tavanları ve denetim düzeni 3 Temmuz 2017’den bu yana hiç değiştirilmemiştir. Maddenin yedinci fıkrasından “noter tasdikli imza sirküleri” ibaresi ise 1/8/2021 tarihli değişiklikle çıkarılmıştır. Bu yazıdaki tarih damgası 9 Eylül 2026'dır.
Kim belirler, kime karşı sorumlu
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Kim belirler | Fenni mesuller, ruhsat eki projelerin uygulanmasının denetimi için mal sahibi veya vekili tarafından belirlenir |
| Kime karşı sorumlu | İlgili idareye karşı görevli ve sorumludurlar |
| Proje sorumluluğu | Proje müellifine aittir |
| Kim üstlenir | Yapının fenni mesuliyeti; konusu, ilgisi ve yapım aşamasına göre mimar, inşaat, makina ve elektrik mühendisleri tarafından ayrı ayrı yürütülür |
| 🔴 Uyumsuzluk | Yapım işlerinde yapı müteahhidi, taşeron ve şantiye şefi olarak görev alanlar aynı zamanda fenni mesul olarak görev üstlenemezler |
Sorumluluk zincirindeki ayrım nettir: proje sorumluluğu müellifte, uygulamanın denetimi fenni mesulde kalır. Fenni mesulü mal sahibi seçer, ama sorumluluk mal sahibine değil idareye karşıdır.
Son satırdaki uyumsuzluk kuralı, denetleyen ile denetlenenin aynı kişi olmasını engeller. Müteahhit ve şantiye şefliğine ilişkin yükümlülükler için şantiye şefi ve yangın güvenlik uzmanı okunmalıdır.
🔑 İnşaat alanı tavanları
| Fenni mesul | Aynı anda üstlenebileceği azami inşaat alanı |
|---|---|
| Mimar veya inşaat mühendisi | 30.000 m² |
| Makina mühendisi | 60.000 m² |
| Elektrik mühendisi | 120.000 m² |
| 🔑 İstisna | Üzerinde başka bir fenni mesuliyet bulunmamak koşuluyla, bu miktarları aşan tek ruhsata bağlı inşaatlarda bu şart aranmaz |
Tavanlar meslek grubuna göre ikişer kat artar: mimar ve inşaat mühendisi için 30.000 m², makina mühendisi için bunun iki katı, elektrik mühendisi için dört katı. Ayrım, denetim yoğunluğunun disiplinlere göre farklılaşmasına dayanır. Mimari ve statik denetim yapının her aşamasını izlemeyi gerektirirken, mekanik ve elektrik denetimi belirli imalat dönemlerinde yoğunlaşır.
Tavanların aynı anda ölçütüne bağlanması da önemlidir: sınır kariyer boyunca değil, eş zamanlı yürütülen işler için geçerlidir. Bir iş tamamlanıp fenni mesuliyet sona erdiğinde alan yeniden kullanılabilir hâle gelir. Bu nedenle kayıtların güncelliği — hangi işin ne zaman bittiği — tavan hesabının doğruluğunu doğrudan etkiler.
İstisna dar yazılmıştır ve iki şartı birlikte arar: inşaat tek ruhsata bağlı olmalı ve fenni mesulün üzerinde başka bir fenni mesuliyet bulunmamalıdır. Yani tek bir büyük proje sınırsız üstlenilebilir, ama o proje varken ikinci bir iş alınamaz.
200 kilometre kuralı
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Esas | Fenni mesulün, yapının bulunduğu il sınırları içinde ikamet etmesi esastır |
| İstisna | Farklı bir ilde fenni mesuliyet üstlenilebilmesi için ilgili idarenin uygun görmesi |
| 🔑 Mesafe | Yapı yeri ile fenni mesulün işyeri arasındaki mesafenin en fazla 200 km olması |
Kural iki katmanlıdır: asıl olan aynı ilde ikamet; farklı ilde üstlenme ise hem idarenin uygun görmesine hem de 200 kilometrelik mesafe sınırına bağlıdır. Ölçünün ikametgâh değil işyeri üzerinden hesaplanması da ayrıca önemlidir. İkamet şartı ile mesafe şartı farklı unsurlara bağlanmıştır: esas kural ikamet, istisna ise işyeri mesafesi üzerinden kurulur.
İdarenin uygun görmesi de bağımsız bir şarttır; 200 kilometre sınırının sağlanması tek başına yeterli değildir. İki şart birlikte aranır ve idarenin takdiri, mesafenin altında kalan hâllerde de olumsuz kullanılabilir.
Fen adamı: 3.000 m² eşiği ve kendi tavanları
| Unsur | Kural |
|---|---|
| Ne zaman | Tek ruhsata bağlı, yapı inşaat alanı 3.000 m²'den fazla olan inşaatlarda |
| Kim | Yapı denetiminde fenni mesullere yardımcı olmak üzere uzmanlık konusuna göre birer fen adamı görevlendirilir |
| Kayıt | Bu görevi kabul ettiklerine dair taahhütnamenin ilgili idareye verilmesi zorunludur |
| Fen adamı | Aynı anda ve il sınırları içinde görevlendirilebileceği azami alan |
|---|---|
| İnşaatla ilgili fen adamı | 15.000 m² |
| Tesisatla ilgili fen adamı | 30.000 m² |
| Elektrikle ilgili fen adamı | 60.000 m² |
Fen adamı tavanları, fenni mesul tavanlarının tam yarısıdır ve aynı ikişer kat artan yapıyı izler. Ayrıca fen adamları için ek bir kayıt vardır: görevlendirme il sınırları içinde kalmak zorundadır — fenni mesullere tanınan 200 kilometrelik il dışı imkânı fen adamları için öngörülmemiştir.
🔑 Yapı denetim defterine işlenecek yedi aşama
Fenni mesuller ve yardımcı fen adamları, yapı ruhsat formunda belirlenenler ile aşağıdaki yapım aşamalarında yapı yerinde bulunmak ve işlerin yapıldığına ilişkin açıklamaları yapı denetim defterine işlemek zorundadır.
| Aşama | İçerik |
|---|---|
| 1 | Aplikasyon |
| 2 | Hafriyat ve zemin hazırlama, zemin etüdü ve emniyet gerilmesi testlerinin yapımı |
| 3 | Temel inşaatın tamamlanması ve temel vizesi düzenlenmesi |
| 4 | Temel ve çatı dâhil her katın kalıp, demir, beton dökümü ve tesisat donanımı ile bunlara ilişkin tutanakların tanzimi |
| 5 | Su ve ısı yalıtım vizesi |
| 6 | Malzemenin kullanımından önce TSE standartlarına uygunluğunun denetimi |
| 7 | Tesisat, elektrik, kanalizasyon vizeleri |
Dördüncü satır, listenin en yoğun kalemidir: her kat için ayrı ayrı kalıp, demir, beton ve tesisat kontrolü ile tutanak tanzimi gerekir. Altıncı satırdaki "kullanımından önce" ifadesi de belirleyicidir — malzeme denetimi, malzeme yapıya girdikten sonra değil önce yapılır.
Bu vizelerin defterde yer alması ile yapı kullanma izni başvurusunda vize onay belgesi istenememesi birbirini tamamlar: denetim inşaat sırasında deftere işlenir, iskân aşamasında ayrıca belge olarak istenmez. İskân başvurusundaki belge sınırı için iskânda istenemeyecek belgeler okunmalıdır.
Taahhütname, sicil ve kısıtlılık
| Belge | İçerik |
|---|---|
| Taahhütname | Fenni mesul, yapının kanuna, plana, ilgili yönetmeliklere ve diğer mevzuata, fen, sanat, sağlık kurallarına, ruhsat eki projelerine, TSE standartlarına ve teknik şartnamelere uygun yapılıp yapılmadığını denetleyeceğine dair taahhütnameyi idareye vermek zorundadır |
| İçeriği | Taahhütnamede, fenni mesul ile mal sahibi arasındaki sözleşmede belirlenen fenni mesuliyet bitiş süresine ilişkin bilgi yer almalıdır |
| Diğer belgeler | Sosyal güvenlik numarası ve vergi kimlik numarası. 🔴 Bu fıkrada yer alan “noter tasdikli imza sirküleri” ibaresi 1/8/2021 tarihli değişiklikle yürürlükten kaldırılmıştır; bugün istenmez. |
| Sicil durum taahhütnamesi | Kanuna ve mevzuata aykırı uygulama nedeniyle süreli olarak faaliyetleri kısıtlanan fenni mesuller hakkında bilgilenmek ve alan sınırlamalarının denetimini sağlamak üzere istenir; üzerindeki fenni mesuliyete ilişkin inşaat alanını (m²) belirtir belge de aranır |
| Kısıtlılık | İşleyiş |
|---|---|
| Kaynak | Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği Yüksek Haysiyet Divanı kararıyla on beş günden altı aya kadar serbest sanat icrasından men veya Odadan ihraç |
| Ayrıca | İstifa ederek üyeliğini veya büro tescilini sona erdirenler ile adına büro tescili bulunup vefat edenler |
| Bildirim | İlgili meslek odaları bu kişileri derhal merkez yapı denetim komisyonuna ve bütün ilgili yerlere elektronik ortamda bildirir; ayrıca Bakanlığa yazılı olarak gönderilmesi zorunludur |
| 🔑 İdarenin yükümlülüğü | İlgili idareler, mimar ve mühendislerin kısıtlılık durumunu Bakanlığın yapı denetim sisteminden kontrol ederek yapı ruhsatı ve yapı kullanma izin belgelerini düzenler |
Son satır, kısıtlılık denetimini idarenin aktif yükümlülüğü hâline getirir: ruhsat ve iskân düzenlenmeden önce sistem üzerinden kontrol yapılır. Bu kontrol yapılmadan düzenlenen belgeler, sonradan tartışmaya açık hâle gelir.
Bildirim yükümlülüğünün kapsamı da geniştir: yalnız disiplin cezası alanlar değil, istifa ederek üyeliğini veya büro tescilini sona erdirenler ile adına büro tescili bulunup vefat edenler de bildirilir. Böylece sistemde, fiilen fenni mesuliyet üstlenemeyecek durumdaki bütün kişiler görünür kılınmıştır.
Sicil tarafında ise ikili bir yapı vardır: fenni mesullerin sicilleri ilgili meslek odalarınca iş bitirme belgeleri dikkate alınarak tutulur; fen adamlarının sicilleri ise belediye ve mücavir alan sınırları içinde belediyelerce, dışında Müdürlükçe tutulur. Sicil fişleri, ruhsat alınmasından yapı kullanma izninin alınmasına kadarki bütün süreci kapsar.
Kayıt tarafında da bir sistem kurulmuştur: fenni mesullerin denetlediği yapıların alan kayıtları büro tescillerinin yapıldığı ildeki Bakanlık taşra teşkilatınca tutulur ve ilgili idareler, düzenledikleri ruhsat ile iskân belgelerinin bir örneğini en geç 6 iş günü içinde bu teşkilata gönderir.
| Kontrol | Ne bakılmalı |
|---|---|
| Belirleme | Fenni mesul mal sahibi veya vekilince mi belirlendi |
| Uyumsuzluk | Aynı kişi müteahhit, taşeron veya şantiye şefi olarak da görev alıyor mu |
| Alan tavanı | Mimar/inşaat 30.000, makina 60.000, elektrik 120.000 m² aşılıyor mu |
| İstisna | Tek ruhsata bağlı büyük işte başka fenni mesuliyet var mı |
| Mesafe | Farklı ildeyse idare uygun gördü mü; işyeri mesafesi 200 km'yi aşıyor mu |
| Fen adamı | Tek ruhsatta 3.000 m² aşılıyorsa fen adamı görevlendirildi mi; taahhütnamesi verildi mi |
| Fen adamı tavanı | 15.000 / 30.000 / 60.000 m² sınırları ve il sınırı şartı sağlanıyor mu |
| Defter | Yedi aşama yapı denetim defterine işlendi mi |
| Kısıtlılık | İdare, ruhsat ve iskân öncesi yapı denetim sisteminden kısıtlılık kontrolü yaptı mı |
| Bildirim | Ruhsat ve iskân örneği 6 iş günü içinde taşra teşkilatına gönderildi mi |
Maddenin sistematiği, denetimi hem nitelik hem nicelik yönünden sınırlar: taahhütname ve defter niteliği, alan tavanları ile mesafe sınırı ise niceliği güvence altına alır. Tavanların aşılması, fenni mesuliyet sözleşmesini geçersiz kılmasa da idarenin ruhsat düzenlememesi sonucunu doğurabilecek bir eksikliktir. Yapı denetim kuruluşlarının sorumluluğu ise ayrı bir rejimdir; kapsamı ve süresi için yapı denetim sorumluluğu okunmalıdır. Fenni mesuliyetin denetlediği projelerin hangi belgelerden oluştuğu ve mahal listesinin içeriği için ise mimari proje ekleri okunmalıdır; taahhütnamedeki "ruhsat eki projelerine uygunluk" ifadesinin kapsamı bu belgelerle belirlenir.
