Evlilik birliğinin korunması, boşanma davasından bağımsız bir yoldur. Kanun bunu tek bir cümleyle açar:
"Evlilik birliğinden doğan yükümlülüklerin yerine getirilmemesi veya evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülmesi hâlinde, eşler ayrı ayrı veya birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilirler." (TMK m.195/1)
🔑 Buradaki üç unsur önemlidir: dava boşanma istemi içermez, istem tek eşten gelebilir, ve hâkimin yetkisi uyarıyla sınırlı değildir — m.195/3'e göre hâkim, "gerektiği takdirde eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır."
m.195/2, hâkimin ilk işini tarif eder: eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, uzlaştırmaya çalışır ve eşlerin ortak rızası ile uzman kişilerin yardımını isteyebilir. Uzman yardımı için ortak rıza aranması, fıkranın açık kaydıdır.
Parasal katkı: geçmiş bir yıl da istenebilir
TMK m.196/1: eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, ailenin geçimi için her birinin yapacağı parasal katkıyı belirler.
m.196/2: "Eşin ev işlerini görmesi, çocuklara bakması, diğer eşin işinde karşılıksız çalışması, katkı miktarının belirlenmesinde dikkate alınır."
🔴 m.196/3 — çoğu dosyada gözden kaçan cümle: "Bu katkılar, geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar için istenebilir."
⚠ Yani istem yalnız geleceğe dönük değildir; dava tarihinden geriye doğru bir yıllık dönem de talebin içine girer.
🔴 Hâkim, eşin borçlusuna ödeme emri verebilir
TMK m.198: "Eşlerden biri, birliğin giderlerine katılma yükümlülüğünü yerine getirmezse, hâkim onun borçlularına, ödemeyi tamamen veya kısmen diğer eşe yapmalarını emredebilir."
🔑 Bu, icra takibi değildir ve haciz gerektirmez. Karar doğrudan üçüncü kişiye (işverene, kiracıya, alacağın borçlusuna) yöneltilir ve ödemenin muhatabını değiştirir.
Tasarruf yetkisinin sınırlanması ve re'sen şerh
TMK m.199/1: "Ailenin ekonomik varlığının korunması veya evlilik birliğinden doğan malî bir yükümlülüğün yerine getirilmesi gerektirdiği ölçüde", eşlerden birinin istemi üzerine hâkim, belirleyeceği malvarlığı değerleriyle ilgili tasarrufların ancak onun rızasıyla* yapılabileceğine karar verebilir.
m.199/2: hâkim bu durumda gerekli önlemleri alır.
🔑 m.199/3: "Hâkim, eşlerden birinin taşınmaz üzerinde tasarruf yetkisini kaldırırsa, re'sen durumun tapu kütüğüne şerhedilmesine karar verir."
⚠ Şerh için ayrıca talep gerekmez; kanun bunu re'sen yapılacak bir işlem olarak düzenlemiştir.
| Önlem | Madde | İçerik |
|---|---|---|
| Uyarı, uzlaştırma, uzman yardımı | m.195/2 | Uzman için eşlerin ortak rızası |
| Parasal katkının belirlenmesi | m.196 | Geçmiş bir yıl ve gelecek yıllar |
| Ayrı yaşama ve buna bağlı önlemler | m.197 | Katkı, konut ve ev eşyası, malların yönetimi |
| Borçlulara ödeme emri | m.198 | Ödeme tamamen veya kısmen diğer eşe |
| Tasarruf yetkisinin sınırlanması | m.199 | Taşınmazda re'sen tapu şerhi |
| Değişiklik veya kaldırma | m.200 | Koşullar değişirse veya sebep sona ererse |
Ayrı yaşama hakkı
TMK m.197/1: eşlerden biri, "ortak hayat sebebiyle kişiliği, ekonomik güvenliği veya ailenin huzuru ciddî biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahiptir."
🔑 Fıkra bir süre koşulu kurar: hak, tehlike devam ettiği sürece vardır.
m.197/2: birlikte yaşamaya ara verilmesi haklı bir sebebe dayanıyorsa hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine;
- birinin diğerine yapacağı parasal katkıya,
- konut ve ev eşyasından yararlanmaya,
- eşlerin mallarının yönetimine
ilişkin önlemleri alır.
m.197/3: eşlerden biri, haklı bir sebep olmaksızın diğerinin birlikte yaşamaktan kaçınması veya ortak hayatın başka bir sebeple olanaksız hâle gelmesi üzerine de aynı istemlerde bulunabilir.
m.197/4: eşlerin ergin olmayan çocukları varsa hâkim, ana baba ile çocuklar arasındaki ilişkileri düzenleyen hükümlere göre gereken önlemleri alır. Velayet ve kişisel ilişkinin sonradan değiştirilmesi ayrı bir rejime tabidir — velayetin değiştirilmesi ve kişisel ilişki.
Aile konutu: rıza olmadan işlem yapılamaz
TMK m.194/1: eşlerden biri, diğer eşin açık rızası bulunmadıkça;
- aile konutu ile ilgili kira sözleşmesini feshedemez,
- aile konutunu devredemez,
- aile konutu üzerindeki hakları sınırlayamaz.
m.194/2: rızayı sağlayamayan veya haklı bir sebep olmadan kendisine rıza verilmeyen eş, hâkimin müdahalesini isteyebilir.
m.194/3: aile konutu olarak özgülenen taşınmazın maliki olmayan eş, tapu kütüğüne gerekli şerhin verilmesini tapu müdürlüğünden isteyebilir.
🔑 m.194/4 — kirada özel bir imkân: aile konutu eşlerden biri tarafından kira ile sağlanmışsa, "sözleşmenin tarafı olmayan eş, kiralayana yapacağı bildirimle sözleşmenin tarafı hâline gelir ve bildirimde bulunan eş diğeri ile müteselsilen sorumlu olur."
⚠ Bu imkân çift taraflıdır: taraf hâline gelmek, aynı zamanda müteselsil sorumluluk doğurur.
m.193 ise genel kuralı korur: kanunda aksine hüküm bulunmadıkça eşlerden her biri diğeri ve üçüncü kişilerle her türlü hukukî işlemi yapabilir. m.194 bu kuralın istisnasıdır.
Kararın değiştirilmesi ve yetkili mahkeme
TMK m.200: koşullar değiştiğinde hâkim, eşlerden birinin istemi üzerine kararında gerekli değişikliği yapar veya sebebi sona ermişse alınan önlemi kaldırır.
TMK m.201 — üç kademeli yetki kuralı:
- /1: yetkili mahkeme eşlerden herhangi birinin yerleşim yeri mahkemesidir.
- /2: eşlerin yerleşim yerleri farklı ve her ikisi de önlem istemişse, yetkili mahkeme ilk istemde bulunanın yerleşim yeri mahkemesidir.
- /3: önlemlerin değiştirilmesi, tamamlanması veya kaldırılması konusunda yetkili mahkeme önlem kararını veren mahkemedir; ancak her iki eşin de yerleşim yeri değişmişse eşlerden herhangi birinin yeni yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.
Birliğin korunması önlemleri mal rejiminin tasfiyesi demek değildir; tasfiye ayrı bir davadır ve katılma alacağı ve mal rejiminin tasfiyesi yazımızda ele alınmıştır. Boşanmanın anlaşmalı yolu ve bir yıllık süre koşulu için ise anlaşmalı boşanma protokolü yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: evlenme tarihi ve tarafların yerleşim yeri bilgileri, ailenin gider ve gelir tablosunu gösteren belgeler (kira, fatura, okul, kredi), katkı iddiasını destekleyen veriler ve geriye dönük bir yıllık dönemin belgeleri, aile konutunun tapu kaydı veya kira sözleşmesi, konutun aile konutu olduğunu gösteren veriler, eşin borçlusu olduğunu düşündüğünüz üçüncü kişilere ilişkin bilgiler (işveren, kiracı, alacak kaynağı), taşınmaz veya diğer malvarlığı değerlerine ilişkin kayıtlar, ve ergin olmayan çocuklar varsa bilgileri.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: m.195 kapsamında hangi önlemlerin istenebileceği, m.196/3 uyarınca geçmiş bir yıllık katkının talebe nasıl dâhil edileceği ve m.196/2'deki emek katkılarının nasıl gösterileceği, m.197'deki ayrı yaşama koşullarının somut olayda bulunup bulunmadığı ve buna bağlı konut ve ev eşyası önlemleri, m.198 uyarınca borçlulara ödeme emri verilmesinin uygun olup olmadığı ve muhataplarının belirlenmesi, m.199 kapsamında tasarruf yetkisinin sınırlanması ve taşınmazda re'sen şerh sonucunun doğup doğmayacağı, m.194 uyarınca aile konutu şerhinin tapu müdürlüğünden istenmesi ve kirada m.194/4 bildirimiyle taraf hâline gelmenin doğuracağı müteselsil sorumluluk, ve m.201 uyarınca hangi mahkemenin yetkili olduğu.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil hangi önlemin isteneceğinin ve yetkili mahkemenin tespitidir; m.196/3'teki geçmiş bir yıllık dönem talep edilmezse hükmedilmez.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, önlemlerin hâkimin takdiriyle ve istem üzerine alınacağını düzenlemektedir.
