Türkiye'de sanayi tesisleri için karbon artık bir çevre başlığı değil, bir yükümlülük ve bir varlık kalemi. 2/7/2025 tarihli ve 7552 sayılı İklim Kanunu (RG: 9/7/2025, 32951) Emisyon Ticaret Sistemini (ETS) kurdu; belirli faaliyetleri yürüten işletmeler için sera gazı emisyon izni zorunlu hâle geldi ve her yıl, doğrulanmış emisyonuna eşit miktarda tahsisat teslim etme borcu doğdu.
Bu yazı, ETS'nin izin–tahsisat–teslim omurgasını, tahsisatın hukuki niteliğini ve geçiş dönemine tanınan kolaylıkları 7 Eylül 2026 itibarıyla yürürlükteki metin üzerinden ele alıyor. Yaptırım rejimi ve gönüllü karbon piyasası ayrı dosyalardır.
Kanunun kendi çerçevesi de dar tutulmuş değil: m.1 uyarınca amaç yeşil büyüme vizyonu ve net sıfır emisyon hedefi doğrultusunda iklim değişikliğiyle mücadeledir; kapsam ise azaltım ve uyum faaliyetleri, planlama ve uygulama araçları, gelirler ile izin ve denetim rejimini içerir. m.3, mücadelede esas alınacak yaklaşımları sayarken bir de doğrudan yükümlülük kuruyor: kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler, bu Kanun doğrultusunda alınacak tedbirlere ve düzenlemelere süresinde uymakla ve bunları uygulamakla yükümlüdür. Yani uyum borcu yalnız ETS kapsamındaki tesisle sınırlı değil; ikincil düzenlemelerle genişleyebilecek bir çerçeve borcudur.
Tahsisat nedir: misli, kaydi ve devredilebilir bir hak
Kanunun tanımlar maddesi, sistemin merkezindeki enstrümanı hukuken tarif ediyor: tahsisat, "misli nitelikte, devredilebilen, kaydi olarak ihraç edilen ve belirli bir süre boyunca bir ton karbondioksit eşdeğerinde sera gazı emisyon hakkı"dır.
Bu tanımın her kelimesi sonuç doğuruyor: misli olması birbirinin yerine geçebilmesini, devredilebilir olması ikincil piyasada işlem görebilmesini, kaydi ihraç edilmesi ise fiziki bir belgeye bağlı olmamasını ve hak sahipliğinin işlem kayıt sistemindeki kayda dayanmasını sağlıyor.
Sistemin diğer temel kavramları da tanımlanmış durumda:
| Kavram | Kanundaki karşılığı |
|---|---|
| ETS | Sera gazı emisyonlarına net sıfır hedefine uygun bir üst sınır belirlenmesi ilkesine dayalı, tahsisatların alınıp satılmasıyla azaltımı teşvik eden piyasa temelli mekanizma |
| Karbon kredisi | Azaltım veya giderim faaliyetlerinin bağımsız kuruluşlarca geçerli kılınması, doğrulanması ve standart kuruluşunca belgelendirilmesi sonucu elde edilen, bir ton karbondioksit eşdeğeri kredi |
| Denkleştirme | Karbon kredilerinin ETS kapsamında veya gönüllü taahhütlerin yerine getirilmesinde kullanılması |
| Esneklik mekanizmaları | Bir önceki veya bir sonraki dönemin tahsisatlarını kullanma hakkı ile denkleştirme kullanımı gibi imkânlar |
| Piyasa işletmecisi | Enerji Piyasaları İşletme Anonim Şirketi |
| SKDM | Gümrük bölgesinde ithal edilen malların sera gazı emisyonlarının yönetimi mekanizması |
Sera gazı emisyon izni: faaliyetin ön şartı
m.9/3, izni bir ön şart olarak kuruyor: ETS kapsamında esasları yönetmelikle belirlenen doğrudan sera gazı emisyonlarına neden olan faaliyetleri yürüten işletmelerin, bu faaliyetleri gerçekleştirebilmesi için Başkanlıktan sera gazı emisyon izni alması zorunludur.
İzin statik değil. m.9/4 uyarınca, iznin geçerlilik süresi içinde tesisin niteliğinde veya işleyişinde gerçekleşen değişiklikler ile izin sahibi gerçek veya tüzel kişilerde meydana gelen değişiklikler neticesinde izin, Başkanlık tarafından güncellenir veya iptal edilir. Pay devri, birleşme, bölünme gibi bir işlemin ardından iznin durumunun kontrol edilmesi bu yüzden devir sonrası uyum listesinin parçasıdır.
Teslim yükümlülüğü ve gecikmenin bileşik maliyeti
ETS'nin çekirdek borcu m.9/5'te: kapsamdaki işletmeler, doğrulanmış yıllık sera gazı emisyon değerine karşılık gelecek şekilde yıllık tahsisat teslim etmek zorundadır.
Gecikmenin sonucu yalnız para cezası değil. Aynı fıkra şunu ekliyor: teslim yükümlülüğünü yerine getirmeyen işletme, bir sonraki takvim yılına ilişkin tahsisatlarını teslim ederken, yaptırıma esas sera gazı emisyonlarına eşit miktarda tahsisatı da teslim etmekle yükümlüdür. Yani eksik teslim edilen tahsisat borcu silinmiyor, ertesi yıla ekleniyor; işletme hem cezayı ödüyor hem de piyasadan tahsisat alarak açığı kapatıyor.
Ücretsiz tahsisat ise m.9/6'ya göre tarihsel emisyon verileri veya kıyaslama değerleri nispetinde sağlanabiliyor. Ulusal tahsisat planları Resmî Gazete'de yayımlanıyor (m.9/7); yani bir işletmenin bulunduğu sektöre ne kadar ücretsiz tahsisat ayrıldığı kamuya açık bir veri.
Bir usul istisnası da var: ETS piyasasında işlem görecek tahsisatlara ilişkin iş ve işlemler 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine tabi değil (m.9/8). Tahsisat satışları klasik ihale usullerine göre değil, piyasa mekanizmasıyla yürüyor.
🔴 Tahsisatın icra ve iflas hukukundaki yeri
Kanun, tahsisatı bir malvarlığı değeri olarak tanırken alacaklılara karşı korumalı bir alan da yaratıyor. m.9/9 üç kural koyuyor:
- Tahsisatlar teminat sözleşmelerine konu edilemez.
- Teslim yükümlülüğüne konu olan ücretsiz tahsisatlar, ilk aktarıldığı işlem kayıt sistemindeki hesabından transfer edilmedikçe haczedilemez.
- Tahsisatların elektronik ortamda kayden ihracı ve hakların hak sahipleri bazında izlenmesi zorunludur.
Haczedilmezlik mutlak değil, şarta bağlı: koruma, ücretsiz tahsisatın ilk hesabından çıkmadığı süre boyunca geçerli. Tahsisat bir kez transfer edildiğinde bu koruma düşüyor.
m.9/10 ise borcun kişiye bağlılığını pekiştiriyor: tesislerin faaliyetine son vermesi, işletmenin tasfiyesi veya konkordato kararı alınmış olması teslim yükümlülüğünü yerine getirmeye engel teşkil etmiyor. Konkordatoda alacaklıların takibi dururken, tahsisat teslim borcunun sürmesi bu hükümden geliyor.
m.9/11 aynı korumayı piyasa altyapısına taşıyor: mali uzlaştırma ile diğer mali işlemlere konu teminatlar ve temerrüt garanti hesabındaki varlıklar; amaçları dışında kullanılamaz, haczedilemez, rehnedilemez, idari mercilerin tasfiye kararlarından etkilenmez, iflas masasına dâhil edilemez ve üzerlerine ihtiyati tedbir konulamaz.
Kim ne yapıyor: beş organlı mimari
m.10, yetkiyi beş yapıya dağıtıyor.
| Organ | Yetki |
|---|---|
| Karbon Piyasası Kurulu | Ulusal tahsisat planını onaylar, ücretsiz tahsisatların dağılımına karar verir, birincil piyasada satışa sunulacak miktarı tespit eder, denkleştirmenin hangi oranda kullanılabileceğine karar verir, uluslararası karbon piyasasına konu sektör ve projeleri belirler |
| Danışma Kurulu | ETS ve uluslararası karbon piyasası stratejilerine ilişkin istişari kararlar alır; sekretaryası TOBB'dadır |
| Başkanlık | Tahsisat süreçlerini yönetir; izleme, raporlama ve doğrulama sürecini yürütür; denkleştirmeyi düzenler; karbon kredisi ithal/ihraç politikasını belirler |
| EPDK | ETS piyasasındaki piyasa bozucu davranışlara ilişkin gözetim ve denetim usullerini, SPK'nın görüşünü alarak belirler |
| Piyasa işletmecisi (EPİAŞ) | Mali uzlaştırmayı yürütür, piyasa bozucu davranışları bildirir, işlem kayıt sistemini kurar, kaydi tahsisatları hak sahipleri bazında izler ve saklar |
Kurul, Bakan başkanlığında yedi bakanlığı temsilen birer bakan yardımcısı, Strateji ve Bütçe başkan yardımcısı, SPK Başkanı, EPDK Başkanı ve İklim Değişikliği Başkanından oluşuyor; üye tam sayısının üçte iki çoğunluğuyla toplanıp salt çoğunlukla karar veriyor ve oyların eşitliğinde başkanın oyu yönünde karar çıkıyor. Danışma Kurulu ise TOBB Başkanı başkanlığında MÜSİAD, TÜSİAD, Uluslararası Yatırımcılar Derneği, TİM, DEİK, TBB, TSB, FKB, TSPB ve TMMOB Çevre Mühendisleri Odası temsilcilerinden kuruluyor. Ayrıca merkezî uzlaştırma kuruluşu teminat yönetimi ve nakit takas faaliyetlerini yürütüyor.
Şeffaflık tarafında m.10/2 önemli: ücretsiz tahsisat verileri, doğrulanmış yıllık emisyon değerleri ve teslimat yükümlülüklerine ilişkin bilgiler Karbon Piyasası Kurulu kararı doğrultusunda kamuoyu ile paylaşılabilir.
ETS'nin dışındaki araçlar: SKDM, taksonomi ve raporlama
ETS, Kanunun tek aracı değil. m.8, "uygulama araçları" başlığı altında yatırımcıyı doğrudan ilgilendiren üç mekanizmayı sayıyor.
Birincisi Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması. Kanun, "Türkiye Gümrük Bölgesinde ithal edilen malların gömülü sera gazı emisyonlarını ele almak için Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması kurulabilir" diyor ve SKDM'ye ilişkin raporlama, kapsam, içerik, usul ve esasların ilgili bakanlıklarla koordineli olarak Ticaret Bakanlığınca belirleneceğini ekliyor. Yetki bir zorunluluk değil imkân olarak yazılmış; kurulması hâlinde ithalatçının maliyet hesabına doğrudan girecek bir kalemdir. Kanun ayrıca gömülü sera gazı emisyonlarını tanımlıyor: bir ürünün üretim sürecinde ortaya çıkan doğrudan emisyonlar ile elektrik, ısı, buhar, soğutma ve basınçlı hava gibi enerji kullanımından kaynaklanan dolaylı emisyonlar.
İkincisi Türkiye Yeşil Taksonomisi. Başkanlık, finansal kaynakları iklim yatırımlarına yönlendirmeyi kolaylaştırmak üzere teşvik mekanizmaları geliştiriyor ve taksonomiyi kurup yürütüyor. Taksonomi, Kanunun tanımlar maddesinde belirlenen çevresel hedefler doğrultusunda iklim değişikliğiyle mücadeleye katkı sağlayan ekonomik faaliyetlere ilişkin sınıflandırma olarak tarif ediliyor; yeşil ve sürdürülebilir sermaye piyasası aracı ihraç edecek şirketler için referans çerçeve budur.
Üçüncüsü döngüsel ekonomi tarafı: ürünlerin yeniden kullanımı, atıkların yan ürün veya alternatif ham madde olarak kullanılması ve geri dönüşümle elde edilen ürünlerin zorunlu kullanım oranlarının belirlenmesine yönelik çalışmalar Bakanlıkça yürütülüyor ve destek mekanizmaları geliştiriliyor. Teknoloji tarafında ise Başkanlık karbon yakalama ve depolama ile hidrojen teknolojilerinde proje geliştirme ve koordinasyon yetkisine sahip.
Bilgi verme yükümlülüğü bedelsizdir
Uyum maliyeti hesaplanırken gözden kaçan bir kalem m.4/4'tedir. Başkanlık, 6698 sayılı Kanun hükümleri saklı kalmak kaydıyla, Kanunun uygulanmasına yönelik gerekli gördüğü bilgi, belge ve veriyi kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişilerden doğrudan istemeye yetkilidir; kendilerinden talepte bulunulanlar bunları istenilen sürede ve bedelsiz olarak paylaşmakla yükümlüdür.
Yerel düzeyde de bir yapı kuruluyor: m.7/3 uyarınca her ilde vali başkanlığında İl İklim Değişikliği Koordinasyon Kurulu kurulur; sekretaryasını Bakanlık taşra teşkilatı yürütür. Yerel iklim değişikliği eylem planları, büyükşehirlerde büyükşehir belediyesi, diğer illerde il belediyesi ve il özel idaresi tarafından birlikte hazırlanır ve karara bağlanmak üzere bu Kurula sunulur. Sanayi tesisleri bakımından bu planlar, yatırım izinlerinin değerlendirileceği yerel çerçeveyi oluşturur.
🔴 Pilot dönem: %80 indirim ve üç yıllık izin penceresi
Geçiş hükümleri, sistemin bugünkü uygulama derecesini belirliyor. Geçici m.1 uyarınca ETS tamamen uygulanmaya başlanmadan önce pilot dönem uygulaması yapılır; kapsamı, süresi ve usulü Karbon Piyasası Kurulunca belirlenir. Kritik cümle şudur: pilot uygulama döneminde, Kanunda belirtilen yükümlülüklerin yerine getirilmemesi sebebiyle tesis edilen idari para cezaları %80 oranında indirilerek uygulanır.
İzin tarafında da bir geçiş penceresi var: Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren üç yıl içinde ETS kapsamına girecek işletmeler emisyon izni almak zorunda; bu üç yıl boyunca faaliyetlerine devam edebilmeleri için bir kereye mahsus olmak üzere izinlerinin olduğu kabul ediliyor. Karbon Piyasası Kurulu kararı doğrultusunda Başkanlık bu süreyi bitim tarihlerinden itibaren iki yıla kadar uzatmaya yetkili. Kanun 9/7/2025'te yürürlüğe girdiğine göre, uzatma kararı çıkmadıkça bu pencere 9/7/2028'de kapanıyor.
Planlama tarafında ikinci bir takvim işliyor: Geçici m.2 uyarınca m.5 ve m.6'daki mevzuat ve planlama araçlarına ilişkin hazırlama ve uyarlama yükümlülükleri ile yerel iklim değişikliği eylem planları en geç 31/12/2027'ye kadar tamamlanacak; Cumhurbaşkanı ve Bakanlık bu süreleri birer yıla kadar uzatmaya yetkili.
Yatırımcı için ne anlama geliyor
- Tesis satın alırken izin devri değil, izin güncellemesi konuşulur. İzin sahibi tüzel kişideki değişiklik, iznin güncellenmesi veya iptali sonucunu doğurabilir (m.9/4).
- Due diligence'a yeni bir kalem girdi: doğrulanmış emisyon raporları, teslim edilmiş tahsisat kayıtları ve varsa devreden teslim açığı.
- Tahsisat bilançoda bir varlıktır ama teminat aracı değildir. Finansman yapılandırılırken tahsisatın teminata konu edilemeyeceği hükmü dikkate alınmalıdır.
- Enerji yatırımlarıyla birlikte okunmalıdır. Yenilenebilir üretim yatırımları hem RES ve GES'te orman izni rejimini hem de enerji verimliliğinde destek ve yükümlülükleri ilgilendirir.
- Çevre mevzuatındaki genel yükümlülükler yerinde duruyor. Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde 2872 sayılı Çevre Kanunu, 5326, 6446 ve 4628 sayılı Kanunlar niteliğine uygun düştüğü ölçüde uygulanıyor (m.17/2); çevre yönetimi hizmeti tarafındaki 2026 değişiklikleri için çevre danışmanlık firmasının bildirim yükümlülüğüne bakılabilir.
