Bir bono veya çek elden ele geçtiğinde, borçlunun elindeki savunmaların çoğu yolda kaybolur. Türk Ticaret Kanununun 687 nci maddesi bunu tek cümlede kurar: senetten dolayı kendisine başvurulan kişi, düzenleyen veya önceki hamillerden biriyle kendi arasında doğrudan doğruya var olan ilişkilere dayanan def'ileri başvuran hamile karşı ileri süremez.
Bu, alacağın devriyle taşınan bir alacakta borçlunun savunmalarını koruyan rejimin tam tersidir. Alacağın devrini ele aldığımız yazıda borçlu, devri öğrendiği sıradaki savunmalarını devralana karşı da ileri sürebiliyordu; kambiyo senedinde ise kural terse döner. Aşağıdaki değerlendirme 6102 sayılı Kanunun mevzuat.gov.tr'deki resmî güncel metnine dayanıyor (5 Eylül 2026'da okundu).
Önce ilke: hak senede bağlıdır
645 inci madde kıymetli evrakı tanımlar: kıymetli evrak öyle senetlerdir ki, bunların içerdikleri hak, senetten ayrı olarak ileri sürülemediği gibi başkalarına da devredilemez.
İki sonuç doğar. Borçlu tarafında: kıymetli evrakın borçlusu, ancak senedin teslimi karşılığında ödeme ile yükümlüdür (m.646/1) — senet ibraz edilmeden ödeme yükümlülüğü doğmaz. Ve hile veya ağır kusuru bulunmadıkça borçlu, vade geldiğinde, senedin niteliğine göre alacaklı olduğu anlaşılan kişiye ödemede bulunmakla borcundan kurtulur (m.646/2).
Devir tarafında: mülkiyet veya sınırlı bir aynî hak kurulması amacıyla kıymetli evrakın devri için her hâlde senet üzerindeki zilyetliğin devri şarttır (m.647/1).
Ciro: nasıl yapılır, neyi devreder
Emre yazılı olmasa da (m.681). Her poliçe, açıkça emre yazılı olmasa da ciro ve zilyetliğin geçirilmesi yoluyla devredilebilir. Bunu kapatmanın tek yolu, düzenleyenin senede "emre yazılı değildir" ibaresini veya aynı anlamı ifade eden bir kaydı koymasıdır; bu hâlde senet ancak alacağın temliki yoluyla devrolunur ve devir alacağın temlikinin hukuki sonuçlarını doğurur.
Bu tek ibare, aşağıdaki def'i rejimini de değiştirir: temlik yoluyla devirde borçlunun savunmaları korunur.
Şekil ve sınırlar (m.682-683). Cironun kayıtsız ve şartsız olması gerekir; bağlı tutulduğu her şart yazılmamış sayılır. Kısmi ciro batıldır. Hamiline ciro beyaz ciro hükmündedir. Ciro, senet veya senede bağlı "alonj" denilen bir kâğıt üzerine yazılır ve ciranta tarafından imzalanır; lehine ciro yapılanın gösterilmesi gerekmez — sadece imzadan ibaret ciro beyaz cirodur ve senedin arkasına veya alonj üzerine yazılması gerekir.
Devir işlevi (m.684). Ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle senetten doğan bütün haklar devrolunur. Beyaz ciroda hamilin üç seçeneği vardır: ciroyu kendi veya başkası adına doldurmak, senedi yeniden beyaz olarak veya belirli bir kişiye ciro etmek, ya da doldurmaksızın ve ciro etmeksizin senedi başkasına vermek.
Teminat işlevi (m.685). Aksi şart edilmedikçe ciranta, senedin kabul edilmemesinden ve ödenmemesinden sorumludur. Ciranta bu sorumluluğu daraltabilir: senedin tekrar ciro edilmesini yasak edebilir; bu hâlde sonradan kendilerine ciro edilmiş kişilere karşı sorumlu olmaz.
Yetkili hamil (m.686). Senedi elinde bulunduran kişi, son ciro beyaz ciro olsa da, kendi hakkı müteselsil ve birbirine bağlı cirolardan anlaşıldığı takdirde yetkili hamil sayılır; çizilmiş cirolar yazılmamış hükmündedir. Senet herhangi bir suretle hamilin elinden çıkmışsa, yeni hamil ancak kötüniyetle iktisap etmiş olduğu veya iktisabında ağır bir kusur bulunduğu takdirde geri vermekle yükümlüdür.
Def'ilerin ileri sürülememesi
687 nci maddenin kuralı ve istisnası birlikte okunmalıdır.
Kural. Senetten dolayı kendisine başvurulan kişi, düzenleyen veya önceki hamillerden biriyle kendi arasında doğrudan doğruya var olan ilişkilere dayanan def'ileri başvuran hamile karşı ileri süremez.
Yani "malı teslim almadım", "bedelini zaten ödedim", "sözleşme feshedildi" gibi temel ilişkiye dayanan savunmalar, senedi ciro yoluyla edinmiş yeni hamile karşı kural olarak işlemez.
İstisna. Kanun tek bir kapı bırakır: meğerki hamil, senedi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olsun.
Ölçüt "biliyordu" değil, "bile bile borçlunun zararına hareket"tir. Bu, senedin ciro edildiği anda hamilin borçlunun savunmasını bertaraf etme kastıyla hareket ettiğinin ortaya konmasını gerektirir.
Temlik saklı. İkinci fıkra kapsamı sınırlar: alacağın temliki yoluyla yapılan devirlere ilişkin hükümler saklıdır. Senette "emre yazılı değildir" kaydı varsa bu madde işlemez.
Tahsil cirosu (m.688). Ciro; "bedeli tahsil içindir", "vekâleten" veya benzeri bir kaydı içerirse hamil senetten doğan bütün hakları kullanabilir, ancak senedi ancak tahsil cirosu ile tekrar ciro edebilir. Ve def'i rejimi burada değişir: senetten sorumlu olanlar, bu hâlde ancak cirantaya karşı ileri sürebilecekleri def'ileri hamile karşı dermeyan edebilirler.
Aval: kimin gibi sorumlu
702 nci madde üç kural verir. Aval veren kişi, kimin için taahhüt altına girmişse aynen onun gibi sorumlu olur.
İkinci fıkra avalin bağımsızlığını kurar: aval veren kişinin teminat altına aldığı borç, şekle ait noksandan başka bir sebepten dolayı batıl olsa da aval verenin taahhüdü geçerlidir. Yani asıl borcun maddi sebeplerle geçersizliği avali düşürmez; yalnızca şekle ait noksan avali de etkiler.
Üçüncü fıkra halefiyeti düzenler: aval veren, senet bedelini ödediğinde lehine taahhüt altına girdiği kişiye ve ona karşı senet gereğince sorumlu olan kişilere karşı senetten doğan hakları iktisap eder.
Müracaat hakkı ve protesto
Ne zaman doğar (m.713). Vadede senet ödenmemişse hamil cirantalara, düzenleyene ve senet dolayısıyla taahhüt altına girmiş diğer kişilere başvurabilir. Üç hâlde vadeden önce de aynı hak doğar: kabulden tamamen veya kısmen kaçınılmışsa; muhatap iflas etmiş veya bir ilamla ispatlanmamış olsa da ödemelerini tatil etmiş ya da aleyhindeki herhangi bir icra takibi semeresiz kalmışsa; ya da kabul için arzı menedilen bir senedin düzenleyeni iflas etmişse.
Protesto şart (m.714). Kabul etmemenin veya ödememenin protesto denilen resmî bir belge ile belirlenmesi zorunludur. Süre bakımından kritik olan cümle şudur: belirli bir günde veya düzenlenme gününden ya da görüldükten belirli bir süre sonra ödenmesi şartını içeren bir senetten dolayı çekilecek ödememe protestosunun, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilmesi zorunludur.
İki iş günü, kambiyo takibinde en kısa ve en kolay kaçırılan süredir.
Zamanaşımı: üç ayrı süre
749 uncu madde borçlu grubuna göre üç ayrı süre kurar:
- Kabul edene karşı: senetten doğan istemler vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl.
- Hamilin cirantalarla düzenleyene karşı: süresinde çekilen protesto tarihinden veya senette "gidersiz iade olunacaktır" kaydı varsa vadenin dolduğu tarihten itibaren bir yıl.
- Bir cirantanın diğer cirantalarla düzenleyen aleyhine: cirantanın senedi ödediği veya senedin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren altı ay.
Kesilme (m.750). Zamanaşımı dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbar edilmesi veya alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir.
Bu üç sürenin farklı başlangıçlara bağlanmış olması, çok cirolu bir senette tek bir takvim tutmanın yetmeyeceği anlamına gelir: kabul edene karşı süre vadeden, cirantalara karşı protesto tarihinden, cirantalar arasında ise ödeme veya davanın yöneltildiği tarihten işler. Bir senette hem kabul eden hem cirantalar hedefleniyorsa üç sayaç birlikte izlenmelidir.
Bono ve çekte durum
Bononun zorunlu unsurları (m.776). Bono veya emre yazılı senet şunları içerir: senet metninde "bono" veya "emre yazılı senet" kelimesi — senet Türkçeden başka bir dille yazılmışsa o dilde karşılığı —, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödemek vaadi, vade, ödeme yeri, kime veya kimin emrine ödeneceği, düzenlenme tarihi ve yeri ve düzenleyenin imzası.
Unsur eksikse (m.777). Kural sert: 776 ncı maddede gösterilen unsurlardan birini içermeyen bir senet bono sayılmaz. Ancak kanun üç eksikliği kendisi tamamlar:
- vadesi gösterilmemiş bono, görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılır;
- açıklık yoksa senedin düzenlendiği yer, ödeme yeri ve aynı zamanda düzenleyenin yerleşim yeri sayılır;
- düzenlendiği yer gösterilmeyen bono, düzenleyenin adının yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır.
Yani vade, ödeme yeri ve düzenlenme yeri eksikliği kanunî varsayımlarla giderilebilir; buna karşılık "bono" kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, lehtarın adı, düzenlenme tarihi ve imza eksikse senet bono sayılmaz ve kambiyo senedine bağlı bütün sonuçlar — ciro, def'i rejimi, kambiyo takibi — devre dışı kalır.
Uygulanacak hükümler (m.778). Kanun bonoyu ayrıca düzenlemek yerine yollama yapar: bononun niteliğine aykırı düşmedikçe cirona ilişkin 681 ilâ 690, vadeye dair 703 ilâ 707, ödeme hakkındaki 708 ilâ 712, ödememe hâlinde başvurma haklarına dair 713 ilâ 727 ve 729 ilâ 732, suretler, değiştirme ve zamanaşımına dair 749 ilâ 751 inci maddeler bonolar hakkında da geçerlidir.
Yani yukarıdaki ciro, def'i ve zamanaşımı rejimi bonolara doğrudan uygulanır.
Çek (m.814). Çekte zamanaşımı ayrı düzenlenmiştir ve 2012'de değişmiştir. Bugünkü kural: hamilin, cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Çek borçlularından birinin diğerine karşı sahip olduğu başvurma hakları ise, çeki ödediği veya çekin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
Maddenin dipnotu değişikliği kaydeder: 31/1/2012 tarihli ve 6273 sayılı Kanunun 8 inci maddesiyle bu fıkralardaki "altı ay" ibareleri "üç yıl" şeklinde değiştirilmiştir. Eski altı aylık süreye dayanan değerlendirmeler bu nedenle güncel değildir.
Çekin karşılıksız çıkması hâlindeki takip ve ceza boyutunu karşılıksız çek ve senette icra takibi yazımızda ayrıca ele aldık.
Tek tabloda
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| İlke | Hak senetten ayrı ileri sürülemez ve devredilemez | TTK m.645 |
| Ödeme | Borçlu senedin teslimi karşılığında öder | TTK m.646/1 |
| Devir | Her hâlde zilyetliğin devri şart | TTK m.647/1 |
| Ciro | Emre yazılı olmasa da mümkün | TTK m.681/1 |
| "Emre yazılı değildir" | Yalnız alacağın temliki; temlik sonuçları doğar | TTK m.681/2 |
| Cironun şekli | Kayıtsız şartsız; kısmi ciro batıl | TTK m.682 |
| Hamiline ciro | Beyaz ciro hükmünde | TTK m.682/3 |
| Beyaz ciro | Sadece imza; arkaya veya alonja yazılır | TTK m.683/2 |
| Cirantanın sorumluluğu | Aksi şart edilmedikçe kabul etmeme ve ödememeden | TTK m.685/1 |
| Ciro yasağı | Ciranta sonraki hamillere karşı sorumlu olmaz | TTK m.685/2 |
| Yetkili hamil | Müteselsil ve birbirine bağlı cirolar; çizilmiş cirolar yazılmamış | TTK m.686/1 |
| Elden çıkan senet | Geri verme yalnız kötüniyet veya ağır kusur hâlinde | TTK m.686/2 |
| Def'i yasağı | Temel ilişkiye dayanan def'iler ileri sürülemez | TTK m.687/1 |
| İstisna | Hamil bile bile borçlunun zararına hareket etmişse | TTK m.687/1 |
| Tahsil cirosu | Borçlular yalnız cirantaya karşı def'ileri ileri sürebilir | TTK m.688/2 |
| Aval | Lehine aval verilen gibi sorumlu | TTK m.702/1 |
| Avalin bağımsızlığı | Şekle ait noksan dışında asıl borç batıl olsa da geçerli | TTK m.702/2 |
| Müracaat | Vadede ödenmezse; üç hâlde vadeden önce | TTK m.713 |
| Protesto | Resmî belge zorunlu | TTK m.714/1 |
| Ödememe protestosu | Ödeme gününü izleyen iki iş günü | TTK m.714/3 |
| Zamanaşımı — kabul eden | Vadeden üç yıl | TTK m.749/1 |
| Zamanaşımı — ciranta/düzenleyen | Protestodan (veya vadeden) bir yıl | TTK m.749/2 |
| Zamanaşımı — cirantalar arası | Ödeme veya davadan altı ay | TTK m.749/3 |
| Kesilme | Dava · takip talebi · ihbar · iflas masasına bildirim | TTK m.750 |
| Bononun unsurları | "Bono" kelimesi · kayıtsız şartsız vaat · vade · ödeme yeri · lehtar · tarih ve yer · imza | TTK m.776 |
| Unsur eksikse | Senet bono sayılmaz | TTK m.777/1 |
| Kanunî tamamlama | Vade → görüldüğünde; yer boşlukları düzenlenme/ad yanındaki yerden | TTK m.777/2-4 |
| Bono | Ciro, başvurma ve zamanaşımı hükümleri uygulanır | TTK m.778 |
| Çek | Başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden üç yıl | TTK m.814/1 |
| Çekte değişiklik | "altı ay" → "üç yıl" | 6273 (31/1/2012) m.8 |
Ne yapılmalı
Senede "emre yazılı değildir" kaydı koymanın sonucunu bilerek karar verin. Bu kayıt senedi temlik rejimine sokar ve borçlunun savunmalarını korur; kaydın bulunmaması ise senedi tedavüle uygun hâle getirir.
Senedin unsurlarını kabul etmeden önce sayın. "Bono" kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, lehtarın adı, düzenlenme tarihi veya imza eksikse senet bono sayılmaz ve kambiyo rejimine bağlı sonuçların hiçbiri doğmaz.
Ciroları zincir hâlinde kontrol edin. Yetkili hamil, hakkı müteselsil ve birbirine bağlı cirolardan anlaşılan kişidir; çizilmiş cirolar yazılmamış sayılır.
Beyaz ciroyu alonj üzerine ve arkaya yazın. Kanun beyaz cironun yerini açıkça belirlemiştir.
Cirantaysanız "ciro edilemez" kaydını değerlendirin. Bu kayıt, sonraki hamillere karşı sorumluluğunuzu kaldırır.
Ödememe protestosunda iki iş gününü kaçırmayın. Protesto çekilmezse hamilin cirantalara ve düzenleyene başvurma hakkı zayıflar ve zamanaşımının başlangıcı da protestoya bağlanmıştır.
Zamanaşımını borçlu grubuna göre ayrı hesaplayın. Kabul edene üç yıl, cirantalarla düzenleyene bir yıl, cirantalar arasında altı ay farklı başlangıçlarla işler.
Çekte üç yıllık süreyi ibraz süresinin bitiminden sayın. 2012 öncesine ait altı aylık süre bilgisi güncel değildir.
Kambiyo senedinde alacağın gücü, senedin metninden çok ciro zincirinin ve protestonun kaydından gelir. İcra ve iflas hukuku alanındaki çalışmalarımız bu kaydın takip öncesinde denetlenmesini kapsar.
