Elinizdeki çek bankada karşılıksız çıktığında ya da senet vadesinde ödenmediğinde, kaybedilecek zaman değil süre vardır. Kambiyo hukuku, hamile güçlü haklar tanır; ancak bu hakların neredeyse tamamı kısa ve hak düşürücü sürelere bağlıdır. İbraz süresini kaçıran hamil yalnız cezai şikâyet hakkını değil, cirantalara başvurma hakkını da kaybeder.
Bu sayfa hamil, yani alacaklı taraf için yazılmıştır: hangi süre ne zaman başlar, banka size ne ödemekle yükümlüdür, kambiyo takibi neden ilamsız takipten güçlüdür ve zamanaşımında dolaşan üç farklı sayıdan hangisi doğrudur. Aşağıdaki her dayanak kanun adı ve madde numarasıyla verilmiştir; mevzuat kontrol tarihi 27 Ağustos 2026'dır.
Önce takvim: ibraz süresini kaçırırsanız ne olur?
Çekte her şey ibrazla başlar. Bir çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çekte süre, düzenlenme ve ödeme yeri aynı kıtadaysa bir ay, ayrı kıtalarda ise üç aydır. Bu süreler çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar (TTK m.796).
Zamanında ibraz edilmiş çekin ödenmediği üç yoldan biriyle tespit edilir: resmî bir belge olan protesto ile, muhatap bankanın ibraz günü de gösterilerek çekin üzerine yazdığı tarihli beyanla ya da bir takas odasının tarihli beyanıyla. Bu tespit yapıldığında hamil, cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma haklarını kullanabilir (TTK m.808).
Pratikte bankanın çekin arkasına yazdığı "karşılıksızdır" şerhi bu tespiti sağlar; ayrıca protesto çekmeye gerek kalmaz. Bu şerh kendiliğinden değil, hamilin talebi üzerine yapılır: talep hâlinde çekin arka yüzüne bankaya ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği miktar ve ibraz eden kişinin adı soyadı yazılır; belge bu kişi ile banka yetkilisinin imzası alınarak hamile geri verilir ve ön-arka yüzünün fotokopisi bankada saklanır (5941 s.K. m.3/4). Elinizdeki çekin arkası boşsa, dosyanın en temel ispat belgesi eksik demektir.
Bankanın ödemekle yükümlü olduğu tutar
Çek karşılıksız çıktığında banka hamile tamamen kapıyı kapatamaz. Muhatap banka, ibraz eden düzenleyici dışındaki hamile, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için kanunda belirlenen bir asgari tutarı ödemekle yükümlüdür: karşılık hiç yoksa bu tutarı (çek bedeli daha düşükse çek bedelini), karşılık kısmen varsa kısmî karşılığı bu tutara tamamlayacak miktarı (5941 sayılı Çek Kanunu m.3/3). Kanun bu yükümlülüğü, çek defterinin teslimi sırasında banka ile hesap sahibi arasında yapılmış dönülemeyecek bir gayrinakdî kredi sözleşmesi hükmünde sayar.
⚠ Tutar sabit değildir. Kanun metnindeki rakam bin Türk lirasıdır, ancak aynı fıkra bu miktarın TÜİK fiyat endekslerindeki yıllık değişmeler göz önünde tutularak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından her yıl Ocak ayında belirlenip Resmî Gazete'de yayımlanacağını düzenler. Bu nedenle güncel tutarı burada yazmıyoruz; dosyanızdaki rakam, ibraz tarihinde yürürlükte olan Resmî Gazete ilanından doğrulanmalıdır.
Bu ödeme çek bedelinin tamamını karşılamaz; "karşılıksızdır" işlemi zaten bankanın ödemekle yükümlü olduğu miktarın dışında, karşılanamayan kısımla sınırlı olarak yapılır (m.3/2). Kalan için takip yolu açıktır.
Kambiyo takibi: neden ilamsız takipten güçlü?
Çek, bono ve poliçe için kambiyo senetlerine özgü haciz yolu işler (İİK m.167-176). Ödeme emrinde borcun ve takip masraflarının on gün içinde ödenmesi ihtar edilir. Senedin kambiyo senedi vasfını taşımadığı iddiası ve imzanın kendisine ait olmadığı iddiası beş gün içinde icra mahkemesine bildirilir (İİK m.168/2, 3, 4).
Bu yolun alacaklı için asıl değeri İİK m.169'dadır: borçlunun borca itirazı, satış dışındaki icra takip muamelelerini durdurmaz. İlamsız takipte itiraz takibi durdururken, kambiyo takibinde haciz aşaması yürümeye devam eder. Alacağın bir çeke veya bonoya bağlanmış olması ticari hayatta bu yüzden değerlidir. Diğer takip yollarıyla karşılaştırmayı şirketler için icra takibi sayfamızda tablo hâlinde bulabilirsiniz.
Cezai boyut: şikâyet hakkı kime ait, ne kadar süreyle?
Karşılıksız çek yalnız bir tahsilat sorunu değildir. Üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında "karşılıksızdır" işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz (5941 s.K. m.5/1).
Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder; yargılama sırasında da bu yasak koruma tedbiri olarak resen uygulanır. Yasak yalnız hesap sahibiyle sınırlı değildir: tüzel kişi adına çek keşide edenler ile karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi hâlinde yönetim organı ve ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında da uygulanır.
Üç nokta hamil açısından belirleyicidir:
- Şikâyete bağlıdır. Savcılık resen harekete geçmez; şikâyet hakkı hamile aittir.
- Süre kısadır. Şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK m.347). Karşılıksız çekte öğrenme, uygulamada bankanın "karşılıksızdır" işlemini yaptığı ana bağlanır.
- Görevli mahkeme icra mahkemesidir. Bu suçtan açılan davalar icra mahkemesinde görülür ve İİK'nın 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerindeki yargılama usulü uygulanır (5941 s.K. m.5/1).
⚠ İbraz süresi kaçırılmışsa cezai yol da kapanır: hüküm, cezayı kanuni ibraz süresi içinde yapılan ibraza bağlar. Geç ibraz edilen çekte alacak hakkı sürebilir ama şikâyet hakkı doğmaz.
Zamanaşımı: "6 ay mı, 1 yıl mı, 3 yıl mı?"
Bu soruda dolaşan üç farklı sayının hepsi bir zamanlar doğruydu; bugün hangisinin geçerli olduğu hangi senetten ve kime karşı talepte bulunduğunuza bağlıdır.
Karışıklığın kaynağı nettir: çekte hamilin başvurma hakları için öngörülen süre altı aydı; 31 Ocak 2012 tarihli 6273 sayılı Kanunla bu ibareler üç yıl olarak değiştirildi (TTK m.814 dipnotu). İnternette dolaşan "çekte zamanaşımı altı aydır" bilgisi bu tarihten öncesine aittir.
| Senet ve ilişki | Süre | Ne zaman başlar | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Çek — hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurma hakkı | 3 yıl | İbraz süresinin bitiminden | TTK m.814/1 |
| Çek — çek borçlularından birinin diğerine karşı hakkı | 3 yıl | Çeki ödediği veya dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten | TTK m.814/2 |
| Bono / poliçe — hamilin bonoyu düzenleyene (poliçede kabul edene) karşı istemi | 3 yıl | Vadeden | TTK m.749/1, m.778/1-h, m.779/1 |
| Bono / poliçe — hamilin cirantalara ve poliçeyi düzenleyene karşı istemi | 1 yıl | Süresinde çekilen protesto tarihinden; "gidersiz iade olunacaktır" kaydı varsa vadeden | TTK m.749/2 |
| Bono / poliçe — bir cirantanın diğer cirantalara ve düzenleyene karşı istemi | 6 ay | Senedi ödediği veya dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten | TTK m.749/3 |
Bonodaki üç yıllık sürenin dayanağı özel bir hükümdür: "Bir bonoyu düzenleyen kişi, tıpkı bir poliçeyi kabul eden gibi sorumludur" (TTK m.779/1). Bu nedenle senedi imzalayan asıl borçluya karşı hamilin eli, cirantalara karşı olduğundan çok daha uzun süre açıktır.
Protesto: senette neyi kaybedersiniz?
Bonoda ve poliçede ödememenin protesto ile belirlenmesi kuraldır. Belirli bir günde veya düzenlenme gününden ya da görüldükten belirli bir süre sonra ödenmesi şartını taşıyan senetlerde ödememe protestosunun, ödeme gününü izleyen iki iş günü içinde çekilmesi zorunludur (TTK m.714/3).
Bu süre kaçırıldığında asıl borçluya karşı hak devam eder, ancak cirantalara başvurma hakkı zayıflar; üstelik cirantalara karşı bir yıllık süre de protesto tarihinden işlemeye başladığı için başlangıç noktası tartışmalı hâle gelir.
Senette "gidersiz" veya "protestosuz" kaydı varsa hamil protesto düzenleme yükümünden kurtulur. Ancak bu kayıt, hamili senedi süresinde ibraz etmek ve gereken ihbarları yapmak yükümlülüğünden kurtarmaz; sürelere uyulmadığını ispat yükü, bunu hamile karşı ileri süren kişiye düşer (TTK m.722).
Hangi icra dairesi, hangi mahkeme?
İki ayrı yetki sorusu vardır ve cevapları farklıdır.
Takip için: para veya teminat borcu için takipte HMK'nın yetkiye ilişkin hükümleri kıyasen uygulanır; buna ek olarak takibe esas olan akdin yapıldığı yer icra dairesi de yetkilidir (İİK m.50). Kambiyo senetlerinde senedin ödeme yeri de bu değerlendirmeye girer. Yetki itirazı esas hakkındaki itirazla birlikte yapılır ve icra mahkemesi yetki meselesini önce ve kesin olarak karara bağlar.
Cezai şikâyet için: yetkili icra mahkemesi, icra takibinin yapıldığı yerdeki mahkemedir (İİK m.348). Şikâyet dilekçe ile veya sözlü beyanla yapılabilir (m.349). Bu, takip yerinin seçiminin cezai sürecin yerini de belirlediği anlamına gelir; iki adımı ayrı ayrı değil birlikte planlamak gerekir.
Neyi talep edebilirsiniz: bedel, faiz ve komisyon
Kambiyo senedinde başvurma hakkının kapsamı kanunla belirlenmiştir. Hamil başvurma yoluyla dört kalemi isteyebilir (TTK m.725/1):
- Senedin kabul edilmemiş veya ödenmemiş bedeli ve şart kılınmışsa işlemiş faizi,
- Vadenin gelmesinden itibaren işleyecek faiz,
- Protestonun ve hamil tarafından tebliğ olunan ihbarların giderleriyle diğer giderler,
- Senet bedelinin binde üçünü aşmamak üzere komisyon ücreti.
Bu son kalem uygulamada sıkça atlanır; takip talebine yazılmadığında sonradan istenmesi güçleşir. Başvurma hakkı vadeden önce kullanılırsa senet bedelinden bir iskonto yapılır ve iskonto, başvurma tarihinde hamilin yerleşim yerinde geçerli olan resmî iskonto oranına göre hesaplanır (m.725/2).
Faiz türü ayrı bir sorudur ve alacağın ticari nitelikte olup olmadığına göre değişir. Karşılıksız çekin cezai boyutunda kanun bu noktayı açıkça belirler: aşağıda göreceğiniz üzere ödeme hesabı, 3095 sayılı Kanuna göre ticarî işlerde temerrüt faiz oranı üzerinden yapılır.
Ödeme yapılırsa ceza ne olur? Alacaklının elindeki kaldıraç
Karşılıksız çekte cezai süreç, borçluyu ödemeye yönelten en güçlü etkendir; çünkü kanun ödemeye çok net bir sonuç bağlar. Karşılıksız kalan çek bedelini, çekin üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek, 3095 sayılı Kanuna göre ticarî işlerde temerrüt faiz oranı üzerinden hesaplanacak faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında (5941 s.K. m.6/1):
- Yargılama aşamasındaysa mahkeme davanın düşmesine,
- Mahkûmiyet hükmü kesinleşmişse mahkeme hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına
karar verir. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırıldığı MERSİS ile Risk Merkezine bildirilir ve ilan olunur.
Aynı sonuç şikâyetten vazgeçme hâlinde de doğar (m.6/2). Bu, hamil açısından iki yönlü bir bilgidir: vazgeçme bir pazarlık aracıdır, ancak karşılığı alınmadan kullanıldığında geri dönüşü yoktur.
Ödeme yapılmaz ve mahkûmiyet infaz edilirse, kişi cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra yasağın kaldırılmasını isteyebilir (m.6/3).
Pratik sonuç şudur: cezai şikâyet, tahsilatın alternatifi değil tamamlayıcısıdır. Şikâyet süresi kaçırıldığında elinizden yalnız bir dava değil, borçluyu ödemeye yönelten asıl baskı unsuru çıkar.
Karşılıksız çek veya ödenmeyen senet dosyasında sıra genellikle şudur: ibraz ve tespitin usulünce yapılması, banka yükümlülüğünün tahsili, kambiyo takibinin açılması, gerekiyorsa cezai şikâyetin süresinde verilmesi ve zamanaşımı takviminin dosya bazında çıkarılması. Bu adımların hangi sırayla yürüyeceğini değerlendirmek için icra ve iflas hukuku ekibimizle iletişime geçebilirsiniz. Ticari ilişkinin sözleşme aşamasında teminat ve senet tercihleri bu süreci baştan kolaylaştırır; o tarafı şirketler hukuku sayfamızda ele alıyoruz.
