Sağlık PPP'de tahkim, kur farkı ve %20 öz kaynak

Şehir hastanesi projeleri, Türkiye'nin yabancı kredi kuruluşlarıyla en yoğun temas ettiği yatırım alanlarından biridir. Bu projelerin sözleşme mimarisi 21/2/2013 tarihli ve 6428 sayılı Kanun'da yazılıdır ve yabancı finansörü doğrudan ilgilendiren dört mekanizma içerir: kur farkı düzeltmesi, yeniden finansman kazancının paylaşımı, finans sağlayıcının devreye girme hakkı ve milletlerarası tahkim. Sonuncusu 2015'te tek bir ibarenin metinden çıkarılmasıyla genişlemiştir.

Aşağıdaki çerçeve 7 Eylül 2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel 6428 sayılı Kanun metninden doğrulanmıştır.

Otuz yıllık üst hakkı ve özel hukuk sözleşmesi

1 inci madde modeli tanımlar: Sağlık Bakanlığı ve bağlı kuruluşlarınca ihtiyaç duyulan tesisler, ön proje, ön fizibilite raporu ve temel standartlar çerçevesinde, Hazinenin özel mülkiyetindeki taşınmazlar üzerinde sözleşmede belirtilen "sabit yatırım dönemi hariç otuz yılı geçmemek üzere bağımsız ve sürekli nitelikte üst hakkı tesis edilmek suretiyle" yaptırılır.

İki teknik ayrıntı önemlidir. Birincisi, hak üst hakkıdır ve bağımsız ve sürekli nitelikte kurulur — yani tapuda ayrı bir sayfaya kaydedilebilen, devredilebilir ve rehne konu olabilen bir ayni haktır. İkincisi, otuz yıllık tavan sabit yatırım dönemi hariç hesaplanır; inşaat süresi bu süreye dâhil değildir.

4 üncü madde sözleşmenin hukukî niteliğini belirler: "Sözleşme özel hukuk hükümlerine tabi olup süresi, tesisin özelliklerine ve fizibilite raporuna bağlı olarak sözleşmede belirtilen sabit yatırım dönemi hariç otuz yılı geçmemek üzere idarece belirlenir."

Yüklenicinin sorumluluk alanı da aynı fıkrada sayılmıştır: projelendirme, finansmanın sağlanması, yapım, bakım ve onarım, kendisine bırakılan hizmetlerin yerine getirilmesi, ticari hizmet alanlarının işletilmesi ve süre sonunda yerleşkenin "her türlü borç ve taahhütten ari, bakımlı, çalışır ve kullanılabilir durumda" Bakanlığa devredilmesi. Yüklenici ayrıca sözleşme süresince üçüncü kişilere vereceği her türlü zarardan sorumludur.

İhale usulü bakımından 3 üncü madde üç seçenek tanır: açık ihale usulü, belli istekliler arasında ihale usulü veya pazarlık usulü. Ekonomik açıdan en avantajlı teklif, "proje bazında işin niteliğine göre en az maliyetle en yüksek fayda sağlayan teklif" olarak tanımlanmıştır. Gerek görülmesi hâlinde birden fazla tesis tek bir ihale ile yaptırılabilir.

11 inci madde ise ihale mevzuatını devre dışı bırakır: "Bu Kanun hükümlerine göre yapılacak iş ve işlemler, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu ile 4734 sayılı Kanuna tabi değildir."

Tahkim: 2015'te düşen ibare

Uyuşmazlık çözümü, yabancı finansörün en çok üzerinde durduğu maddedir. 4 üncü maddenin on birinci fıkrası kuralı ve istisnasını birlikte yazar:

"Sözleşmenin uygulanması sırasında taraflar arasında doğabilecek hukuki ihtilaflarda Türk hukuku uygulanır ve ihtilafların çözümünde Türkiye Cumhuriyeti mahkemeleri görevli ve yetkilidir. Ancak, taraflar ihtilafın esasına Türk hukukunun uygulanması kaydıyla ihtilafın 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu çerçevesinde çözümlenebileceğini kararlaştırabilirler."

🔑 Bu fıkranın bugünkü hâli, ilk hâlinden daha esnektir. 27/3/2015 tarihli ve 6639 sayılı Kanun'un 3 üncü maddesiyle fıkrada yer alan "ve davanın Türkiye'de görülmesi" ibaresi madde metninden çıkarılmıştır. Yani başlangıçta tahkim seçeneği hem Türk hukukunun uygulanmasına hem de davanın Türkiye'de görülmesine bağlıyken, 2015'ten bu yana kalan tek şart esasa Türk hukukunun uygulanmasıdır. Tahkim yeri artık sözleşmeyle serbestçe kararlaştırılabilir.

Sözleşme dili de düzenlenmiştir: sözleşme Türkçe hazırlanır; ancak yüklenicinin talebi hâlinde Türkçe ve İngilizce olarak iki dilde hazırlanabilir ve "metinler arasında herhangi bir çelişki olması hâlinde Türkçe metin esas alınır."

Kur farkı ve yeniden finansman kazancı

5 inci madde, bedelin nasıl güncelleneceğini düzenler ve iki mekanizması doğrudan finansman yapısına bağlıdır.

Endeksleme. Dönem sonunda, Türkiye İstatistik Kurumunca belirlenen dönemsel Üretici Fiyat Endeksi ile Tüketici Fiyat Endeksi toplamının yarısı oranında kullanım bedeli artışı yapılır.

Kur farkı düzeltmesi. Asıl mekanizma bunun devamındadır: yüklenici tarafından yabancı para birimi ile kredi temin edilmesi ve kullanım bedelinin yeniden belirleneceği tarihteki döviz kurundaki değişimin ÜFE-TÜFE toplamının yarısı oranından yüksek veya düşük olması hâlinde, yönetmelikle belirlenen esaslar çerçevesinde hesaplanacak düzeltme katsayısı marifetiyle kur farkı hesaplanır ve "yabancı para birimi ile borçlanma oranında kullanım bedeline eklenir veya kullanım bedelinden çıkarılır."

İki nokta dikkat ister: düzeltme çift yönlüdür (kur lehte hareket ederse bedelden düşülür) ve borçlanma oranıyla sınırlıdır — yani projenin döviz borcu ne kadarsa düzeltme o oranda uygulanır. Yabancı para kredisi kullanan yüklenici için bu, kur riskinin sözleşmeye içselleştirilmiş kısmî bir aktarımıdır.

Yeniden finansman kazancının paylaşımı. Beşinci maddenin dördüncü fıkrası, uluslararası PPP uygulamasında "refinancing gain share" olarak bilinen kalemi kanun metnine yazar: yüklenicinin sözleşme süresince öz kaynakları dışında finansal tablosunda belirtilen toplam borç miktarında, "yeniden finansman ve/veya borç yapılandırması suretiyle azalma meydana gelmesi hâlinde, borç miktarındaki azalma idare ve yüklenici arasında eşit oranda taksim edilerek kullanım bedeline yansıtılır." Esaslar sözleşmede düzenlenir.

Ödeme zamanı ve kaynağı. "Yapım işinin tamamlanmasından önce hiçbir şekilde bedel ödemesi yapılamaz"; aşama tamamlamaları ve kısmi hizmete alınma hâlindeki kısmi kabul düzenlemeleri saklıdır. Bedel, Bakanlığa veya bağlı kuruluşlara ait döner sermaye bütçesinden ve/veya merkezi yönetim bütçesinden ödenir.

Hizmet bedelinin güncellenmesi. Tanım maddesindeki hizmet bedeli, tesisin ve ekipmanların kullanıma hazır tutulmasına yönelik bakım-onarım ve hizmet alımı yoluyla gördürülebilecek hizmetlerin karşılığıdır ve dönemsel piyasa testi ile güncellenir: beş yıl ve ihtiyari hizmetlerde sözleşmedeki miktara bağlı, tıbbi destek hizmetlerinde ise on yılı geçmemek üzere.

Finans sağlayıcının devreye girme hakkı

Kredi verenin sözleşmedeki konumu 4 üncü maddede iki kez, aynı kalıpla düzenlenmiştir ve bu, kanunî bir devreye girme (step-in) hakkıdır.

Yüklenicinin taahhüdünü yerine getirmemesi hâlinde idare, noter aracılığıyla yazılı ihtar çeker ve işin mahiyetine uygun süre verir; keyfiyet, projenin finansmanına kaynak sağlayan finans sağlayıcılara da ihbar edilir. İhtarla belirlenen süre sonunda taahhüt yerine getirilmezse:

"Finans sağlayıcılar idare ile anlaşarak yüklenicinin ortaklık yapısında değişikliğe gitmek suretiyle işin yapılmasını sağlayabilir. Bunun sağlanamaması hâlinde idare tarafından sözleşme feshedilir."

Aynı hak işletme dönemi için de saklı tutulmuştur: yüklenicinin sözleşmede belirtilen performans puanının altında kalması hâlinde idare sözleşmeyi fesheder; "bu hâllerde de, finans sağlayıcıların idare ile anlaşarak yüklenicinin ortaklık yapısında değişikliğe gitme hakkı saklıdır."

İşletme döneminde yüklenicinin ihtardaki talimata uymaması hâlinde iş, idare tarafından pazarlık usulü ile yüklenicinin namı hesabına yaptırılır ve yükleniciye ödenecek bedelden mahsup edilir. Sağlık hizmetlerinin sürdürülemez hâle gelmesi durumunda ise ihtar ve süre verme aşaması atlanır: keyfiyet yükleniciye en hızlı vasıtalarla bildirilir ve iş doğrudan yüklenici namı hesabına yaptırılır.

Sözleşme değişikliği bakımından da bir kapı vardır: mücbir sebepler, olağanüstü hâller veya sözleşmenin uygulanmasını etkileyen bir durumun ortaya çıkması ya da hükümlerin ihtilaf içermesi hâllerinde, "sözleşme bedelini artırmamak kaydıyla Sağlık Bakanı onayı ile" sözleşme ve eklerinde taraflarca değişiklik yapılabilir; bu kapsamda kullanım bedeli veya hizmet bedeli artırılmak ya da azaltılmak suretiyle değiştirilebilir ve sözleşme bedeli net bugünkü değer dikkate alınarak belirlenir.

Öz kaynak, devir ve vergi istisnası

Asgari öz kaynak. 6 ncı madde tek cümlelik bir oran koyar: yüklenici sözleşme konusu işlerle ilgili gerekli tüm finansmanı sağlamakla yükümlüdür ve yapım işleri için tahsis edeceği öz kaynak oranı, "yatırım dönemi süresince sözleşmede belirtilen dönemsel yatırım tutarının yüzde yirmisinden az olamaz." Bu, sermaye yapısının üst sınırını değil tabanını belirler ve borç/öz kaynak oranını doğrudan sınırlar.

Devir. 7 nci maddeye göre sözleşme süresi sonunda yerleşke "her türlü borç ve taahhütten ari, bakımlı, çalışır ve kullanılabilir durumda bedelsiz olarak kendiliğinden idareye geçer." Devir bir işlem gerektirmez; buna karşılık idarece görevlendirilecek bir heyet, yüklenici veya vekiliyle birlikte durum tespit tutanağı düzenler. Yüklenici hazır bulunmazsa tutanak yokluğunda düzenlenir. Tutanakta belirlenen eksiklik ve arızalar idarece verilecek sürede tamamlanmazsa, bunları karşılayacak meblağ yükleniciye yapılacak ödemelerden mahsup edilir ve/veya teminattan karşılanır; bu şekilde karşılanamazsa yükleniciye tazmin ettirilir.

İmar. 8 inci madde uyarınca projelerin uygulanacağı yerlerin imar planları, Bakanlığın talebi hâlinde merkezî idare tarafından yapılır, yaptırılır ve onaylanır.

Vergi. 9 uncu madde dar ama net bir istisna tanır: bu Kanun kapsamındaki yatırımlarla ilgili olarak "yatırım dönemiyle sınırlı olmak kaydıyla", idare ile gerçek veya özel hukuk tüzel kişileri arasında yapılacak her türlü iş ve işlem ile düzenlenecek kâğıtlar damga vergisi ve harçlardan müstesnadır. İstisna işletme dönemini kapsamaz.

Gelir tarafı: ticari hizmet alanları. Yüklenicinin geliri yalnız idarenin ödediği bedelden ibaret değildir. Kanun iki tür alan tanımlar: mecburi ticari hizmet alanları, "idare ve yüklenici tarafından piyasa rayiç fiyatlarına göre belirlenen ücret karşılığında, yerleşkede bulunan ve hizmetten yararlananların ihtiyaçlarını karşıladıkları, ihale dokümanında belirlenen hizmet alanlarıdır"; ihtiyari ticari hizmet alanları ise bunlardan başka, idarenin ihale dokümanıyla belirleyeceği esaslara göre yerleşkede yapılacak her türlü hizmet alanıdır. Mecburi alanlarda fiyat serbest değildir — piyasa rayicine bağlanmıştır.

Yetki zinciri. 2 nci maddeye göre üst hakkı, ilgili idare tarafından yüklenici lehine bedelsiz olarak tesis edilir ve tesis, sözleşmede belirlenecek bedel karşılığında yaptırılır. Yapım işlerine ilişkin ön fizibilite raporu ve diğer belgeler Sağlık Bakanının imzasıyla Yüksek Planlama Kurulunun onayına sunulur; ihale ancak "Yüksek Planlama Kurulundan yetkilendirme kararı alındıktan sonra" gerçekleştirilir. Bu, ihale takviminin bir üst kurul kararına bağlı olduğu anlamına gelir.

🔴 Fesihte kesin teminat. 4 üncü maddenin onuncu fıkrası sert bir sonuç öngörür: yükleniciden kaynaklanan sebeple sözleşmenin feshi hâlinde yüklenicinin kesin teminatı Hazineye gelir kaydedilir; gelir kaydedilen teminat "yüklenicinin borcuna mahsup edilmez" ve yükleniciler kesin teminat için "herhangi bir hak, bedel veya tazminat talebinde bulunamaz." Fesih tarihindeki mevcut durum, yüklenici veya vekiliyle birlikte bir durum tespit tutanağı ile belirlenir; yüklenici hazır bulunmazsa tutanak yokluğunda düzenlenir.

Sonuç

Bir şehir hastanesi projesine kredi verecek yabancı bir finans kuruluşu için 6428 sayılı Kanun dört soruya doğrudan cevap verir. Hukuk ve forum: esasa Türk hukuku zorunlu olarak uygulanır, ancak 2015'te "davanın Türkiye'de görülmesi" şartı kaldırıldığından ihtilaf 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu çerçevesinde ve Türkiye dışında bir tahkim yerinde çözülebilir. Kur riski: yabancı para kredi kullanılmışsa kur değişimi, borçlanma oranında ve çift yönlü olarak kullanım bedeline yansıtılır. Yeniden finansman: borç azalmasından doğan kazanç idare ile eşit paylaşılır. Temerrüt: idare fesihten önce finans sağlayıcılara ihbar etmek zorundadır ve finans sağlayıcılar ortaklık yapısını değiştirerek işi sürdürebilir.

Sermaye yapısı tarafında taban sabittir — yapım işleri için öz kaynak, dönemsel yatırım tutarının yüzde yirmisinin altına inemez; süre tavanı sabit yatırım dönemi hariç otuz yıldır; ve süre sonunda yerleşke bedelsiz ve kendiliğinden idareye geçer.

Bu projelerde yurt dışı finansmanın Hazinece üstlenilmesine ilişkin eşik ve usul için Hazine borç üstlenimi yazımıza, klasik yap-işlet-devret modelinin çerçevesi için yap-işlet-devret yazımıza, kamu varlığı devirlerindeki ihale usulleri için özelleştirme ihalesi yazımıza bakılabilir.

Bu çerçeve genel bilgilendirme amaçlıdır; kur farkı düzeltme katsayısı ile piyasa testi usulleri yürürlükteki yönetmelikten ve somut sözleşmeden doğrulanmalıdır.