Türkiye'de otoyol ve erişme kontrollü karayolları çevresinde iş yapan üç grup vardır: bu yollardan geçen taşımacılar, yol kenarında tesis kurmak isteyen yatırımcılar ve yol güzergâhının içinden geçtiği araziyi geliştirenler. Üçünün de karşısında aynı metin durur: 25/6/2010 tarihli ve 6001 sayılı Karayolları Genel Müdürlüğünün Hizmetleri Hakkında Kanun.
Kanun son yıllarda iki kez değişti: 1/7/2022 tarihli ve 7417 sayılı Kanun kaçak geçişte erken ödeme indirimi getirdi; 27/3/2025 tarihli ve 7546 sayılı Kanun ise yabancı plakalı araçlar için ülkeyi terk yasağını genişletti.
Aşağıdaki değerlendirme Kanun'un mevzuat.gov.tr'deki güncel metnine dayanır ve 7 Eylül 2026 itibarıyla yürürlükteki hâli esas alır.
Kaçak geçiş: dört kat ceza, kırk beş günlük erken ödeme
m.30/1, geçiş ücreti ödemeden geçişin yaptırımını belirler: Genel Müdürlük işletimindeki otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayolları için belirlenen geçiş ücretlerini ödemeden geçiş yaptığı tespit edilen araç sahiplerine, giriş çıkış yaptığı mesafeye ait geçiş ücretinin dört katı tutarında idari para cezası verilir.
2022'de eklenen cümleler ise erken ödemeye bağlı bir indirim mekanizması kurar:
| Seçenek | Sonuç (m.30/1) |
|---|---|
| Ödemesiz geçiş tarihini izleyen kırk beş gün içinde, idari para cezasının tebliğ edilip edilmediğine bakılmaksızın, geçiş ücreti ile birlikte geçiş ücretinin bir katı idari para cezası olarak ödenirse | İdari para cezası bir kat verilmiş sayılır ve bu ceza için ayrıca tebligat yapılmaz |
| Bu yol kullanıldığında | 5326 sayılı Kabahatler Kanunu m.17/6'daki indirim hükmü uygulanmaz |
| Kırk beş gün geçirilirse | Kural olan dört kat ceza işler |
Mekanizmanın işleyişi dikkat ister: indirim, tebligatı beklemeye değil kendiliğinden ödemeye bağlanmıştır. Filo işleten bir taşımacı için bu, geçiş kayıtlarının kırk beş günlük pencerede düzenli olarak kontrol edilmesini gerektirir; tebligatın gelmemiş olması süreyi durdurmaz.
Ödeme ve tahsilat tarafında da net bir düzen vardır: idari para cezaları ile geçiş ücretleri tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde ödenir; bu sürede ödenmeyenler 6183 sayılı Kanun'a göre ilgili vergi dairesince takip ve tahsil edilir. Vergi dairelerince tahsil edilen geçiş ücretleri, tahsilatın yapıldığı ayı takip eden ayın sonuna kadar Genel Müdürlük hesaplarına aktarılır (m.30/3).
Geçiş ücretini kim, neye göre belirliyor
Ücretin kendisi de kanunla değil, kademeli bir idari süreçle belirlenir. m.14'e göre otoyollar ile erişme kontrolünün uygulandığı karayollarının geçişi ücretli olacak kesimleri, Genel Müdürün teklifi üzerine Bakan tarafından belirlenir.
Ücretin miktarı ise dört ölçüte bağlanmıştır: geçiş ücretleri ile bunların yeniden belirlenmesi; ücretlendirilen karayolunun mesafesi, trafik yoğunluğu, aracın cinsi, sosyal ve ekonomik faktörler dikkate alınarak çıkarılacak yönetmelikteki esas ve usullere göre, yine Genel Müdürün teklifi üzerine Bakan onayı ile yürürlüğe girer.
Ücretsiz geçiş bakımından bir ayrım vardır: geçişi ücretli olan yollardan işletme hakkı verilen veya devredilenler hariç, ücretsiz olması uygun görülen kesimler ile ücretsiz geçiş yapmasına izin verilecekler genel hükümlere göre belirlenir. Yani işletme hakkı devredilmiş bir yolda muafiyet tanınması aynı kolaylıkla mümkün değildir. 4046 sayılı Özelleştirme Kanunu, 3465 ve 3996 sayılı kanunlar çerçevesinde işletme hakkı verilen ya da devredilen yollar için maddede ayrı bir düzen öngörülmüştür.
Yol ağı sınıflandırması ve kurumsal muafiyetler
Kanun, karayollarını üç sınıfa ayırır: otoyollar, Devlet yolları ve il yolları (m.13/1). Bu ağlar; kamu yararı, millî savunma ihtiyaçları ve ağların gelişmesine etki eden ekonomik etkenler göz önünde tutularak, ilgili kuruluşların görüşü alınmak suretiyle Genel Müdürlükçe tespit edilir ve Bakan onayı ile uygulanır. Düzeltme, değiştirme, ekleme ve çıkarmalar da aynı usule tabidir.
Sınıf değişikliğinin sonucu otomatiktir: Genel Müdürlüğün görev alanından çıkarılan karayollarına ait tüm hak ve sorumluluklar, gerekli yazılı bildirim yapıldıktan sonra başkaca işleme gerek kalmaksızın ilgili idarelere devredilmiş sayılır. Devralınan veya devredilen kesimlerdeki yapı ve tesislerin devir ve temliki ise taraflar arasında imzalanacak protokolle belirlenir (m.13/3-4). Yol kenarında tesisi bulunan bir işletme için bu, muhatabın bir bildirimle değişebileceği anlamına gelir.
Kurumun mali statüsü de yatırım ilişkilerini etkiler: Genel Müdürlüğün bütün para ve malları Devlet malı hükmündedir ve haczedilemez; aleyhine işlenen suçlar Devlet malları aleyhine işlenmiş sayılır. Genel Müdürlük, görevleri dolayısıyla yapacağı işlemler yönünden katma değer vergisi ve özel tüketim vergisi hariç her türlü vergi, resim, harç ve paydan ve tapu-kadastro işlemlerinden kaynaklanan döner sermaye ücretinden muaftır; yargı harçları ise Genel Müdürlüğün haklılığı nispetinde karşı taraftan tahsil edilir (m.12).
2025 değişikliği: yabancı plakalı araca çıkış yasağı
27/3/2025 tarihli ve 7546 sayılı Kanun'un 9. maddesiyle m.30'a eklenen onuncu fıkra, uluslararası taşımacılık yapan işletmeler için doğrudan sonuç doğurur:
"Sürücüsünün Türk vatandaşı olup olmadığına bakılmaksızın yabancı plakalı araçlara ilişkin olarak bu maddenin beşinci fıkrası kapsamında tatbik edilen cezalar ile geçiş ücretleri ödenmeden bu araçların ülkeyi terk etmesine izin verilmez."
Tahsilat usulü de özeldir: bu kapsamdaki alacaklar, tebligat şartı aranmaksızın sürücüsü bilgilendirilmek suretiyle gümrük kapılarında yetkili birimlerce de tahsil edilebilir. Yani borç, aracın sınırdan çıkışı sırasında ve klasik tebligat süreci işletilmeden istenebilir.
Tahsil edilen tutarın paylaşımı da maddede yazılıdır:
- %60'ı hizmet payı olarak genel bütçeye gelir kaydedilir,
- %40'ı ilgili işleticiye aktarılmak üzere, tahsilatı izleyen ayın sonuna kadar Genel Müdürlüğe aktarılır,
- Genel Müdürlük bu tutarı takip eden yedi iş günü içinde ilgili işleticilerin hesabına aktarır.
Uygulama usul ve esasları Ticaret Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığınca müştereken belirlenir ve fıkra "Uluslararası sözleşme hükümleri saklıdır" kaydıyla biter. Benzer bir çıkış yasağı, maddenin sekizinci fıkrasında da yer alır ve orada da tahsilat gerçekleşmeden yabancı plakalı aracın ülkeyi terk etmesine izin verilmeyeceği belirtilir.
Yabancı plakalı araçlarla yapılan taşımacılığın yetki belgesi tarafındaki kısıtları ayrı bir kanundadır; bunu karayolu taşımada yetki belgesi ve yabancı plaka yasağı yazımızda ele almıştık.
İşletme hakkı devredilmiş otoyollarda hangi fıkralar uygulanır
m.30/9 (16/5/2018-7144/18), kamu işletimi ile özel işletim arasındaki ayrımı yapar:
- Maddenin birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü, yedinci ve sekizinci fıkraları, Bakanlık tarafından işletilen otoyollar ve erişme kontrollü karayolları için;
- Beşinci, altıncı ve yedinci fıkraları ise 3996 sayılı Kanun ve diğer ilgili kanunlar çerçevesinde işletme hakkı verilen veya devredilen otoyollar ile erişme kontrollü karayolları için
uygulanır. Yani kamu işletimindeki bir yolda geçerli olan ceza mekaniği ile işletme hakkı devredilmiş bir yolda geçerli olan mekanizma birebir aynı değildir. Yap-işlet-devret modelinin genel çerçevesini ve süre rejimini yap-işlet-devret modelinde 49 yıl ve bedelsiz devir yazımızda incelemiştik.
Yol kenarında tesis: izin var, yapı ruhsatı yok
m.18, erişme kontrolü uygulanan karayolu sınırları içinde kesin bir kural koyar: Genel Müdürlüğün izniyle kurulacak tesis veya yapılacak faaliyetler dışında tesis kurulması veya faaliyette bulunulması yasaktır. Aynı sınırlar içinde ve sınırlarında, izin alınmaksızın herhangi bir toprak hareketi, inşaat ve tesisat yapılması da yasaktır.
İzin alındığında ise alışılmadık bir muafiyet devreye girer:
"Erişme kontrolü uygulanan karayolu sınırları içinde Genel Müdürlüğün izniyle kurulacak tesisler ve eklentileri; mimarî, statik, tesisat ve her türlü fennî mesuliyeti Genel Müdürlükte olmak kaydıyla 3194 sayılı İmar Kanununda öngörülen yapı ruhsatiyesine tâbi değildir."
Bu tesislerin plan ve projesi ile mülkiyet bilgileri inşaat başlamadan önce ilgili idarelere bildirilir; tesisler karayolunun müştemilatından sayılır. İşletme izin, ruhsat ve lisansları bakımından ise "ilgili tesislerin kesinleşmiş karayolu güzergâh planlarına işlenmesi yeterli olup, ayrıca imar planına işlenme şartı aranmaz".
Sonuç, otoyol hizmet tesisi yatırımlarında iki adımlı bir rejimdir: imar mevzuatının yapı ruhsatı ayağı devreden çıkar, yerine Genel Müdürlük izni ve güzergâh planına işlenme geçer. Buna karşılık fennî mesuliyet Genel Müdürlükte olduğundan, tasarım ve uygulama serbestisi de sınırlıdır.
Erişme kontrolü dışında kalan karayollarında ise rejim farklıdır: kenarda yapılacak tesislerin yola uzaklığı ile yola giriş ve çıkış bağlantıları, 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu ve ilgili mevzuat çerçevesinde Genel Müdürlüğün uygun görüşü ile belirlenir (m.18/4).
Maden ruhsatında gizli ön şart
m.18/5, madencilik yatırımlarında sıklıkla geç fark edilen bir ön koşul getirir:
"Karayollarının fiziki güvenliği ile trafik güvenliğinin sağlanması amacıyla, karayolunu etkileyen deniz, göl, nehir ve dere kenarları da dâhil olmak üzere karayolu kenarlarında 3213 sayılı Maden Kanunu uyarınca, maden arama ve/veya işletme ruhsatı verilmeden önce Genel Müdürlüğün uygun görüşünün alınması zorunludur."
Ruhsat sürecinin içinde görünmeyen bu görüş, ruhsatın verilmesinden önce alınmak zorundadır. Uygulamaya ilişkin diğer hususlar, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının görüşü alınarak Genel Müdürlükçe hazırlanan ve Bakanlıkça yürürlüğe konulan yönetmelikle belirlenir. Maden ruhsatının kendi harç, teminat ve devlet hakkı yapısını maden ruhsatı ve devlet hakkı yazımızda ele almıştık.
Ayrıca karayolları sınır çizgileri dâhilinde çevre kirliliğine neden olan ve/veya trafik güvenliğini tehlikeye sokan her türlü atık madde ile moloz, inşaat, evsel ve kimyasal atıkların bırakılması yasaktır (m.18/6). Bu yasağın ihlalinde 2872 sayılı Çevre Kanunu hükümleri uygulanır ve Genel Müdürlük, bu yaptırımların uygulanmasında 2872 sayılı Kanun'un 12. maddesi uyarınca yetkilendirilmiş kuruluşlardan sayılır (m.30/2). Şehirlerarası yolcu ve yük taşımacılığı yapanlar bakımından uygulanacak idari para cezası ise belirli bir alt sınırın altına inemez.
Karayolları yapı ve tesislerine yapılan her türlü müdahale, kolluk kuvvetleri nezaretinde Genel Müdürlükçe veya Genel Müdürlüğün bildirimi üzerine mahallî mülkî amirliklerce ortadan kaldırılır; oluşan zarar ve masraflar ile atıkların kaldırılması için yapılan masraflar sebep olanlardan tahsil edilir (m.18/7).
Güzergâh planı: otuz gün, yirmi gün, altmış gün
Arazi geliştiren yatırımcı için m.19'daki takvim belirleyicidir. Genel Müdürlük, otoyol ile Devlet ve il yolları ağına giren karayolu güzergâhlarına ve değişikliklerine ilişkin planlarını hazırlar ve bunların imar planlarına işlenmesini belediye veya ilgili kurumlardan talep eder.
| Aşama | Süre (m.19) |
|---|---|
| Belediye veya ilgili kurumun itirazı | En geç otuz gün |
| İtiraz edilmezse | Güzergâh planları, ilgili kurum veya kuruluşlar açısından imar planına esas olmak üzere kesinleşir |
| İtiraz edilirse Genel Müdürlükçe sonuçlandırma | İtiraz tarihinden itibaren en geç yirmi gün |
| Belediye ve mücavir alan dışında | Planlar il özel idareleri veya ilgili kuruluşlarla koordine edilerek Genel Müdürlükçe doğrudan tayin ve tespit edilir |
| Yürürlük | Son hâlini alan planlar Bakan onayı ile yürürlüğe girer; Bakan bu yetkisini Genel Müdüre devredebilir |
| Mevcut imar planlarının revizyonu | İlgili kurum veya kuruluşlarca en fazla altmış gün içinde |
Bu takvimin pratik anlamı şudur: bir güzergâh planı, belediyenin onayıyla değil itiraz etmemesiyle kesinleşebilir ve bu kesinleşme imar planına esas teşkil eder. Güzergâh çevresinde arsa geliştiren bir yatırımcı için otuz günlük itiraz penceresi, projenin geleceğini belirleyen kısa ve sessiz bir süredir.
Bu yazıdaki oran, kat ve süreler kanun metnindeki hâlleriyle aktarılmıştır; geçiş ücreti tutarları ile idari para cezalarının güncel miktarları ayrıca kontrol edilmelidir.
