Uçak finansmanı, teminatın hangi sicile kaydedileceği sorusuyla başlar. Türkiye'de bu sicil, 14/10/1983 tarihli ve 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu m.50 uyarınca tutulan uçak sicilidir. Ancak sicile girebilmek, mülkiyetin varlığından fazlasını gerektirir: hava aracının önce Türk sivil hava aracı sayılması lazımdır ve bu, yabancı sermayeli şirketler için doğrudan bir ortaklık ve yönetim şartı doğurur.
Aşağıdaki çerçeve 6 Eylül 2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel 2920 sayılı Kanun metninden doğrulanmıştır.
"Türk sivil hava aracı" ne demek
m.49, Türk kanunlarına göre kurulmuş tüzel kişilerin mülkiyetindeki hava araçlarının hangi şartlarla Türk sivil hava aracı sayılacağını belirler ve şirketler için iki şart birlikte aranır:
"Türk Ticaret Siciline kaydedilmiş ticari şirketler, kooperatifler ve bunların birliklerinin mülkiyetinde bulunan hava araçları, şirketi idare ve temsil etmeye yetkili olanların çoğunluğunun Türk vatandaşı olması ve şirket anasözleşmesine göre oy çoğunluğunun Türk ortaklarda bulunması."
İki şart farklı katmanlara bakar: birincisi yönetim (temsile yetkili kişilerin çoğunluğu), ikincisi oy çoğunluğu (esas sözleşmeye göre). Yabancı sermayeli bir şirketin uçağını Türk siciline kaydettirebilmesi, bu iki şartın esas sözleşme ve imza sirküleri düzeyinde karşılanmasına bağlıdır.
Aynı maddenin (a) bendi, dernek, vakıf, sendika, siyasi parti ve kamu kurumu niteliğindeki meslekî kuruluşlar için daha yalın bir ölçüt kullanır: idari organını oluşturan kişilerin çoğunluğunun Türk vatandaşı olması.
Tescilin üç şartı ve geçici tescil
m.60, tescilin genel şartlarını sayar ve üçü birlikte aranır:
- (a) Hava aracının m.49 uyarınca Türk sivil hava aracı sayılması,
- (b) Başka bir memlekette tescil edilmemiş olması ve eğer tescil edilmişse oradan kaydının silindiğine dair belge getirilmiş olması,
- (c) Hava aracının uçuşa elverişli bulunduğuna dair Bakanlıkça verilmiş belgeyi haiz olması.
(b) bendi, uluslararası uygulamadaki tek sicil ilkesinin karşılığıdır: çifte tescil mümkün değildir ve önceki sicilden silinme belgelenmelidir.
m.55, mülkiyeti değişmeden kullanım hakkının devredildiği yapılar için ayrı bir kapı açar: "İlgili mevzuata uygun olarak yurda sokulmuş olan bir sivil hava aracı; Türk Devletine veya kamu tüzelkişilerine veya Türk vatandaşlarına veya 49 uncu maddede yazılı niteliklere sahip tüzelkişilere, en az altı ay süre ile yalnız bunlar adına işletilmek üzere bırakılırsa, sicile geçici olarak tescil olunabilir."
Geçici tescil, kiralama ve operasyonel leasing yapılarının Türk siciline giriş yoludur; ancak süre şartı (en az altı ay) ve "yalnız bunlar adına işletilme" kaydı vardır.
Tescil talebi m.56'ya göre malikin dilekçesiyle yapılır. Aynı madde bir itiraz mekanizması içerir: mülkiyet hakkına veya tescil şartlarının gerçekleşmediğine dair belgelere dayanan bir itiraz yapılırsa, "hukuki durum kesinlik kazanmadan tescil yapılamaz"; başvuru ve itiraz tutanakla belirlenip sicil dairesinde saklanır.
Terkin: re'sen ve ipotek sahibinin korunması
m.61, sicilden çıkışı iki hâlde re'sen işletir: m.49 uyarınca Türk sivil hava aracı sayılması için gereken nitelikler ortadan kalkarsa veya hava aracı bu nitelikleri haiz olmayan bir kişinin mülkiyetine geçerse; ya da yabancı bir devletin siciline kaydedilirse veya Türk siciline kaydedildiği hâlde yabancı sicildeki kaydı terkin edilmemiş olursa. Aynı hüküm, m.55 kapsamındaki geçici tescillerde işletme süresinin sona ermesi üzerine de uygulanır.
Bu kural, ortaklık yapısı değişen şirketler için doğrudan bir risktir: oy çoğunluğunun Türk ortaklardan çıkması veya temsile yetkili kişilerin çoğunluğunun değişmesi, uçağın sicilden re'sen terkinini gündeme getirir.
Finansman tarafında en önemli koruma m.63'tedir:
"Bir Türk sivil hava aracının sicilden terkin edilmesinden önce durum, sicilde kayıtlı ipotek hakkı sahiplerine re'sen tebliğ edilir. Adresi bilinmeyenlere tebligat ilan yoluyla yapılır ve her iki durumda da itirazlarını bildirmeleri için ipotek hakkı sahiplerine 30 günlük süre tanınır."
Sonuç ikiye ayrılır: itiraz bildirilmemişse veya itirazın haklı olmadığı mahkemece hükme bağlanırsa kayıt terkin olunur; aksi hâlde "ipotekli alacakların haklarının saklı bulunduğuna dair meşruhat verilerek" terkin yapılır. Yani ipotek alacaklısı, terkinle birlikte teminatını kaybetmez; sicil kaydına şerh düşülür.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Şirkette Türklük şartı | Temsile yetkililerin çoğunluğu + esas sözleşmeye göre oy çoğunluğu | m.49/b |
| Tescil şartları | Türk sivil hava aracı olma + başka sicilde kayıtlı olmama + uçuşa elverişlilik | m.60 |
| Geçici tescil | En az altı ay süreyle ve yalnız Türk tarafı adına işletilmek üzere | m.55 |
| İtiraz | Belgeye dayalı itirazda hukuki durum kesinleşmeden tescil yapılamaz | m.56 |
| Re'sen terkin | Nitelik kaybı, nitelik taşımayana devir, yabancı sicile kayıt | m.61 |
| Terkinde ipotek | Sahibine re'sen tebliğ, 30 gün itiraz; itiraz varsa meşruhatla terkin | m.63 |
Kabotaj ve 2023 değişikliği
m.31, iç hat taşımacılığını Türk araçlarına ayırır: "Türkiye Cumhuriyeti ülkesi içinde, iki nokta arasında havayolu ile ticari amaçla yolcu, posta ve yük taşımaları Türk sivil hava araçları ile yapılır."
Ancak 27/12/2023 tarihli ve 7491 sayılı Kanun'un 29'uncu maddesiyle eklenen fıkra bu kuralı esnetmiştir:
"Türk taşıyıcı tarafından, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğünce belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde kiralanan yabancı tescilli hava araçlarıyla da Türkiye Cumhuriyeti ülkesi içinde iki nokta arasında havayolu ile ticari amaçla yolcu, posta ve yük taşımaları yapılabilir."
Yeni fıkranın iki sınırı vardır: kiralayan Türk taşıyıcı olmalıdır ve kiralama, idarenin belirleyeceği usul ve esaslar çerçevesinde yapılmalıdır. Yani yabancı tescilli uçak iç hatta uçabilir, ancak yabancı işletici doğrudan iç hat taşımacılığı yapamaz. Karayolunda ise aynı esnetme yoktur; orada yabancı plakalı taşıtlar için mutlak bir yasak bulunur: karayolu taşımada yetki belgesi ve yabancı plaka yasağı.
Yabancı havayolu işletmeleri bakımından m.33 çerçeveyi anlaşmalara bırakır: Türkiye ile yabancı ülkeler arasında hava ulaştırma hizmeti görecek yabancı uyruklu işletmelere uygulanacak hükümler, "Türkiye'nin taraf olduğu ikili ve çok taraflı anlaşmalar uyarınca ve karşılıklılık ilkesi gözönünde tutularak" Bakanlıkça saptanır.
Uçak ipoteği: şekil, kapsam ve yabancı para
m.69, teminatın temelini kurar: "Bir alacağın temini için hava aracı üzerinde ipotek tesis olunabilir. Hava aracı ipoteği, alacaklıya hava aracı bedelinden alacağını alma yetkisini verir." Aynı madde ileriye dönük finansmana da izin verir: "Müstakbel alacaklar veya şarta bağlı olan bir alacak için dahi ipotek tesis edilebilir."
Şekil şartı m.70'tedir ve iki katmanlıdır: ipotek, "malik ile alacaklıların anlaşmaları ve sicile tescil ile" tesis olunur; ayrıca "İpotek tesisine ait anlaşmaların yazılı şekilde yapılması ve imzaların noterce onanmış olması şarttır." Yazılı şekil tek başına yetmez; noter onayı ve tescil birlikte aranır.
m.71 bir kanuni ipotek öngörür: "Hava araçlarının yapımı ve onarımından doğan alacaklar için yapımcı veya onarımcı, hava aracı üzerinde kanuni bir ipoteğin tescilini isteyebilir." Bakım ve onarım alacaklıları, sözleşmeye dayanmadan sicile başvurabilir; bu, finansman yapılarında öncelik analizini etkiler.
m.72, birden çok uçağın aynı alacak için ipotek edilmesi hâlini düzenler: "aksine bir anlaşmaya dayanılarak sorumluluk miktarları sicilde belirtilmedikçe, bunlardan her biri borcun tamamından sorumludur." Filo finansmanında sorumluluk paylaşımı sicile işlenmezse, her uçak tüm borcun teminatı hâline gelir.
Sınır ötesi finansmanın en kritik hükmü m.73'tür: "Yabancı para ile ödenecek olan borçlar için, Maliye Bakanlığının izni ile yabancı para esasına göre ipotek tesis olunabilir. Bu iznin sicile kaydı lazımdır." Döviz cinsinden bir kredi için uçak ipoteği kurulacaksa, önce izin alınmalı ve izin sicile kaydedilmelidir; bu adım atlanırsa teminat yapısı eksik kalır.
m.74, tescilin içeriğini belirler: alacaklının kimlik ve adresi; alacağın tutarı ve faiz oranı; alacağın tutarı kesin değil veya değiştirilebilir ise faizler dâhil ipoteğin temin ettiği azami tutar; tahvillerle teminatta ise borçlu ile alacaklıların tümünü temsil edecek bir temsilci ve tahvil sahipleri lehine bir rehin hakkı.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| İpoteğin kurulması | Anlaşma + sicile tescil | m.70 |
| Şekil | Yazılı ve imzalar noterce onaylı | m.70 |
| Müstakbel alacak | İpotek kurulabilir | m.69 |
| Kanuni ipotek | Yapım ve onarım alacakları için yapımcı/onarımcı | m.71 |
| Birlikte ipotek | Sicilde paylaşım yoksa her araç borcun tamamından sorumlu | m.72 |
| Yabancı para ipoteği | Maliye Bakanlığı izni + iznin sicile kaydı | m.73 |
| Tescilin içeriği | Azami tutar; tahvilde temsilci ve rehin hakkı | m.74 |
| Terkinde koruma | 30 günlük tebligat; itiraz varsa meşruhatla terkin | m.63 |
Cape Town: kanunun üstünde bir katman
Uçak finansmanında en çok gözden kaçan hüküm, 4/7/2012 tarihli ve 6353 sayılı Kanun'la eklenen m.68/A'dır. Madde, uluslararası teminat rejimine açık bir öncelik tanır: Türkiye Cumhuriyeti adına 16/11/2001 tarihinde Cape Town'da imzalanan ve 10/3/2011 tarihli ve 6192 sayılı Kanun'la onaylanması uygun bulunan "Taşınır Donanım Üzerindeki Uluslararası Teminatlar Hakkında Sözleşme" ile "Hava Aracı Donanımına Özgü Konulara Dair Protokol" ile kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda Sözleşme ve Protokol hükümleri esas alınır.
Pratik sonuç şudur: uçak, motor ve helikopter teminatlarında 2920'nin ipotek hükümleri tek başına okunamaz. Sözleşme ve Protokol kapsamına giren bir işlemde, çatışma hâlinde uluslararası metin önceliklidir. Teminat yapısı kurulurken hem uçak siciline tescil hem de uluslararası kayıt sistemi birlikte değerlendirilmelidir.
Mülkiyet devri ve sigorta tazminatı
m.65, hava araçlarını "bu Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça menkul mal hükümlerine tabi" sayar. Ancak devir rejimi menkul mallardan ayrılır. m.66: hava aracının tamamı veya bir payı üzerinde mülkiyet ve diğer aynî hakların tesisi, devri ve temliki için yazılı sözleşme yapılması lazım ve kâfidir; temlike ilişkin sözleşmeler yazılı şekilde yapılmadıkça muteber değildir. Aynı maddenin son cümlesi tescile ayrı bir işlev yükler: "Sözleşmeler uçak siciline tescil edilmeden üçüncü şahıslar bakımından hüküm ifade etmez."
Yani tescil geçerlilik değil, üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik şartıdır — taşınmazlardaki şerh mantığına benzer bir yapı.
Sigorta tarafı finansman açısından belirleyicidir. m.77: hava aracı maliki veya onun hesabına bir başkası tarafından sigorta ettirilmişse "ipotek sigorta tazminatına da şamil olur" ve "Sigortacı, sicile kayıtlı bir hava aracı ipoteğini bilmediğini ileri süremez."
m.78 bunu bir ödeme yasağına çevirir: hava aracının kaybı veya hasarı hâlinde, aksine anlaşma yoksa ipotek hakkı sahibi ipotek tutarı kadar tazminata müstahaktır; sigortacı herhangi bir ödeme yapılmadan önce tescil edilmiş ipoteklerin tespitini talep etmekle yükümlüdür ve "İpotekli alacaklıların hakları göz önünde tutulmadan yapılan ödemeler borçtan kurtarmaz."
Alacağın el değiştirmesi ise m.84'te bağlanmıştır: "İpotekle temin edilmiş olan alacağın temliki ile, ipotek de yeni alacaklıya geçer. Alacak ipotekden ve ipotek de alacaktan ayrı olarak devredilemez. Alacağın temliki yazılı şekilde ve sicile tescil ile olur." Kredi devirlerinde teminatın ayrı bırakılması mümkün değildir.
Sonuç
Türkiye'de uçak finansmanı iki ayrı eşikten geçer. Birincisi sicile giriş eşiğidir: hava aracının m.49 uyarınca Türk sivil hava aracı sayılması gerekir ve bu, ticari şirketlerde temsile yetkililerin çoğunluğunun Türk vatandaşı olmasını ve esas sözleşmeye göre oy çoğunluğunun Türk ortaklarda bulunmasını birlikte arar; ayrıca başka bir sicilde kayıt bulunmamalı ve uçuşa elverişlilik belgesi alınmalıdır. Kiralama yapıları için m.55'teki en az altı aylık geçici tescil yolu vardır. İkincisi teminat eşiğidir: ipotek yazılı, noter onaylı ve tescilli olarak kurulur; döviz cinsinden borçlarda ayrıca Maliye Bakanlığı izni alınmalı ve bu izin sicile kaydedilmelidir. Ortaklık yapısı değişen şirketlerde m.61'deki re'sen terkin riski, m.63'teki otuz günlük tebligat ve meşruhat mekanizmasıyla dengelenmiştir. İç hat tarafında ise 2023'te yapılan değişiklik kabotajı kısmen esnetmiştir: yabancı tescilli uçak, Türk taşıyıcı tarafından kiralanmış olmak kaydıyla iç hatta kullanılabilir. Benzer bir sicil ve istisna mimarisi için Türk Uluslararası Gemi Sicili, kiralama yapılarının kendi rejimi için finansal kiralama, faktoring ve tasarruf finansman yazılarımıza bakılabilir.
