Türkiye'de karbon kredisi üretimi yıllardır uluslararası standartlar üzerinden yürüyordu ve ulusal bir hukuki çerçevesi yoktu. 7552 sayılı İklim Kanunu bunu değiştirdi: gönüllü karbon piyasasında proje yürüten herkes için kayıt zorunluluğu geldi, denkleştirmenin ETS'de ne ölçüde kullanılabileceği bir kurul kararına bağlandı ve hatalı veriye ağır bir sonuç eklendi.
Aşağıda denkleştirme rejimini, kayıt yükümlülüğünü ve sistemin finansman ayağını 8 Eylül 2026 itibarıyla yürürlükteki metin üzerinden ele alıyoruz. ETS'nin izin ve tahsisat omurgası için Emisyon Ticaret Sisteminde izin, tahsisat ve pilot dönem yazısına bakılabilir.
Kavramlar: kredi, denkleştirme, yutak alan
Kanun dört tanımla çerçeveyi kuruyor:
| Kavram | Tanım |
|---|---|
| Karbon kredisi | Sera gazı emisyonlarının azaltım veya giderim faaliyetlerinin bağımsız kuruluşlar tarafından geçerli kılınması, doğrulanması ve standart kuruluşu tarafından belgelendirilmesi sonucu elde edilen ve bir ton karbondioksit eşdeğeri cinsinden ifade edilen kredi |
| Denkleştirme | Karbon kredilerinin ETS kapsamında veya gönüllü taahhütlerin yerine getirilmesinde kullanılması |
| Proje sahibi | Karbon kredisi üretecek faaliyeti geliştiren gerçek veya tüzel kişi |
| Yutak alan | Ormanlar ve diğer ekosistemler vasıtasıyla karbonu emerek atmosferden uzaklaştıran, karbondioksit emisyonlarını dengeleyen süreç, aktivite ve mekanizma |
Kredinin tanımında üç aşamalı bir doğrulama zinciri var: geçerli kılma – doğrulama – belgelendirme, ve ilk ikisi bağımsız kuruluşlarca, sonuncusu standart kuruluşunca yapılıyor. Bu zincirin bir halkasındaki hata, aşağıda görüleceği gibi doğrudan proje sahibine yansıyor.
Denkleştirme ETS'de ne kadar kullanılabilir
m.11/1 ölçülü bir ifade kullanıyor: ETS kapsamında tahsisat yükümlülüklerinin bir bölümünün eşdeğer miktarda karbon kredisi ile karşılanması amacıyla denkleştirme yapılmasına izin verilebilir.
İki sınır birden var. Birincisi, denkleştirme yükümlülüğün tamamını değil "bir bölümünü" karşılayabiliyor. İkincisi, bu bir imkân; oranı belirleyen merci Karbon Piyasası Kuruludur — m.10/a-2 uyarınca Kurul, "ETS kapsamında hangi oranda denkleştirme işlemlerinin kullanılabileceğine karar verir". Dolayısıyla bir işletmenin karbon kredisi satın alarak tahsisat açığını ne ölçüde kapatabileceği, kanun metninden değil Kurul kararından okunur.
Ulusal sistemin kurulması da Başkanlığa bırakılmış: m.11/2 uyarınca ETS ve gönüllü taahhütler kapsamında kullanılmak üzere, azaltım veya giderim faaliyetleri ile yutak alanların artırılmasına yönelik faaliyetler aracılığıyla karbon kredisi üreten ulusal bir karbon kredilendirme ve denkleştirme sisteminin esasları Başkanlıkça belirleniyor. m.11/4 ise ulusal standart ve metodolojilerin geliştirilmesi için ilgili kuruluşlarla iş birliği yapılacağını ekliyor. Yutak alan tanımının ormanları kapsaması, orman varlığı üzerinde kurulacak projeleri doğrudan ilgilendiriyor; arazi tarafındaki izin rejimi için orman arazisinde izin ve irtifak yazısına bakılabilir.
Esneklik mekanizmaları: denkleştirme yalnız bir seçenek
Denkleştirme, işletmenin elindeki tek esneklik değil. Kanun esneklik mekanizmalarını tanımlar maddesinde şöyle tarif ediyor: "ETS'de yer alan işletmelere tahsisat teslimat yükümlülüklerini yerine getirirken bir önceki veya bir sonraki dönemin tahsisatlarını kullanma hakkı ile denkleştirme kullanımı ve benzeri imkânlar sağlayan süreçler."
Bu tanım iki ayrı aracı bir arada tutuyor: dönemler arası taşıma imkânı ve karbon kredisiyle denkleştirme. m.9/1 ayrıca Başkanlığın ETS'yi kurarken esneklik mekanizmaları ile piyasa istikrar mekanizmalarını da geliştirebileceğini söylüyor. Piyasa istikrar mekanizmasından doğan işlem gelirleri, aşağıda görüleceği gibi Kanunun saydığı gelir kalemleri arasında ayrıca yer alıyor — yani mekanizma yalnız fiyat dalgalanmasını yönetmekle kalmıyor, bütçeye de bağlanıyor.
Planlama açısından sonuç şu: bir işletmenin açığı üç yoldan kapanabilir — piyasadan tahsisat alımı, dönemler arası taşıma ve denkleştirme. Üçünün de kendi sınırı ve kendi kurul kararı vardır; hiçbiri kanun metninde sabit bir orana bağlanmış değildir.
Uluslararası akış: ithalat, ihracat ve karşılıklı tanıma
Karbon kredilerinin sınır ötesi hareketi de kanunda yer buluyor. m.10/c uyarınca Başkanlık; karbon kredilerinin ETS kapsamında kullanımını belirler, uluslararası düzeyde karbon kredisi ithal etme ve ihraç etme konularında politika geliştirmeye ve karar vermeye yönelik iş ve işlemleri yapar, diğer piyasalarla iş birliği yapar ve ETS kapsamında karşılıklı tanıma anlaşmaları yapılması için plan ve politikaların belirlenmesi amacıyla çalışmalar yürütür.
Karar mercii ise Kuruldur: m.10/a-2 uyarınca Karbon Piyasası Kurulu, uluslararası karbon piyasasına konu olacak sektör, proje ve faaliyetleri tespit eder, ilgili sınırlamaları, ithal ve ihraca ilişkin temel politikayı belirler. Yurt dışında kredi satmayı planlayan bir proje sahibi bakımından bu, projenin hangi sektörde olduğunun ticari değil hukuki bir sınır oluşturabileceği anlamına gelir.
Gelir tarafında da bir bağ var: uluslararası karbon piyasalarında yetki verilen karbon kredileri için alınan katkı payları, Kanunun saydığı özel gelir kalemlerinden biridir. Yani uluslararası satış, yetkilendirmeye ve katkı payına tabi bir işlem olarak kurgulanmış durumdadır.
🔴 Kayıt zorunluluğu: "başlamış veya başlayacak" projeler
Gönüllü piyasadaki asıl yenilik m.11/5'tedir: "Yurt içinde herhangi bir gönüllü karbon piyasasında ulusal veya uluslararası standartlarla karbon kredisi üretimine başlamış veya başlayacak olan yurt içinde gerçekleşen projelerin sahipleri; projelerini, Başkanlıkça belirlenen sürede karbon kredisi kayıt sistemine kayıt ettirmekle yükümlüdür."
Hükmün kapsamı geniş tutulmuş:
- "Herhangi bir gönüllü karbon piyasası" — belirli bir borsa veya standartla sınırlı değil.
- "Ulusal veya uluslararası standartlarla" — yabancı standart kuruluşları üzerinden üretilen krediler de kapsamda.
- "Başlamış veya başlayacak" — yürürlükten önce başlamış projeler de kayıt yükümlüsü.
- "Yurt içinde gerçekleşen projeler" — bağlanma noktası proje sahibinin değil projenin yeri.
Kayıt süresini Başkanlık belirliyor. Başkanlık ayrıca bu madde kapsamında uluslararası standartları geliştiren kuruluşlarla iş birliği yapabiliyor.
Yaptırım tarafında m.14/5: kayıt yükümlülüğünü yerine getirmeyen proje sahiplerine 120.000 TL idari para cezası verilir ve Kanun açıkça ekler — idari para cezası projenin kayıt yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Yani ceza ödendikten sonra da kayıt yapılmak zorundadır.
Bu ceza hükmünün ne zaman işlemeye başlayacağı da yazılı. Geçici m.1/3 uyarınca m.14/5'teki ceza, Başkanlığın karbon kredisi kayıt sistemini oluşturması ve m.11/5 gereği belirlenen sürenin resmî internet sitesinde duyurulmasıyla uygulanmaya başlar. Proje sahipleri için takip edilecek nokta budur.
🔴 Hatalı veya hileli veri: iki katmanlı sonuç
m.11/3, denkleştirme kullanan işletmeler bakımından Kanunun en sert hükümlerinden biridir: denkleştirme projelerine dair sunulan bilgi, belge ve verilerin hatalı/hileli olduğunun tespiti hâlinde, söz konusu denkleştirme miktarı tahsisat teslim yükümlülüğü için kullanılamaz ve tahsisat teslim yükümlülüğünün yerine getirilmemiş olduğu kabul edilir. Bu durumda proje sahibine m.14/4-(c)'deki yaptırım uygulanır.
Sonuç iki katmanlıdır: geçmişte geçerli sayılan denkleştirme düşer ve o yıla ait teslim eksik hâle gelir; ardından eksik teslim edilen her tahsisat için piyasa fiyatı esaslı ceza devreye girer. Kanun "hatalı" ile "hileli" arasında ayrım yapmadığı için kusur aranmıyor. Ceza hesabının işleyişi için İklim Kanununda idari para cezaları ve tekerrür yazısına bakılabilir.
Kredi satın alan işletme bakımından pratik sonuç açıktır: kredinin doğrulama zincirindeki bir kusur, satıcının değil kullanıcının tahsisat açığına dönüşebilir. Alım sözleşmesinde geçerli kılma ve doğrulama beyanlarının, tazminat ve yerine koyma yükümlülüğüyle birlikte düzenlenmesi bu yüzden teknik bir ayrıntı değildir.
Sistemin parası nereden geliyor
Kanun, karbon fiyatlandırmasından doğan gelirleri m.12'de tek tek sayıyor ve bunları genel bütçenin (B) işaretli cetveline özel gelir olarak kaydediyor:
| Gelir kalemi | Kapsam |
|---|---|
| Sera gazı emisyon izni gelirleri | İzin alınması kapsamında elde edilenler |
| Birincil piyasa tahsisat satış gelirleri | Piyasa istikrar mekanizması kaynaklı işlem gelirleri dâhil |
| Piyasa işletmecisi gelirleri | ETS piyasasından elde ettiği gelirlerin yüzde ellisi |
| Uluslararası katkı payları | Uluslararası karbon piyasalarında yetki verilen karbon kredileri için alınanlar |
| İdari para cezaları | Uygulanan cezaların yüzde ellisi |
Bu gelirler karşılığı tutarların tamamı Başkanlık bütçesinde özel ödenek olarak öngörülüyor ve Başkanlıkça kullandırılıyor; yılı içinde harcanmayan kısımları ertesi yıla devren ödenek kaydetme yetkisi Cumhurbaşkanındadır.
Harcama amacına da sınır konmuş: m.12/6 uyarınca bu gelirler yeşil dönüşüm ve iklim değişikliğiyle mücadele amacı dışında kullanılamaz; gelirlerin yüzde onuna kadar olan tutarı ise adil geçiş uygulamaları kapsamında yürütülecek faaliyetler için kullanılabilir. Başkanlık ayrıca döner sermaye işletmesi kurmaya yetkili; kuruluş sermayesi 10 milyon TL olup Cumhurbaşkanı bunu beş katına kadar artırabiliyor.
Destek tarafı ve taahhüt tavanı
m.13, gelirlerin nasıl geri döneceğini düzenliyor. Sera gazı azaltımı veya uyum potansiyeli yüksek iklim dostu yatırımlar ile yeşil büyümenin gerektirdiği araştırma, geliştirme ve sektörel teknolojik dönüşüm faaliyetlerinin desteklenmesi esas alınıyor. Karbon Piyasası Kurulu kararları doğrultusunda, ETS kapsamındaki sektörler başta olmak üzere stratejik öncelikli sektörlerde faaliyet gösteren tüzel kişilerin destek kullanması için mekanizmalar oluşturuluyor.
Finansal araç tarafı da sayılmış: iklim yatırımlarının risk algısını ve borçlanma maliyetlerini azaltmaya yönelik sigortacılık araçları, yeşil ve sürdürülebilir sermaye piyasası aracı ihraçlarının teşviki, garanti temini ile hibe ve finansman maliyeti desteği verebilecek finansal araçların geliştirilmesi.
Bir de mali disiplin kuralı var. m.13/4 uyarınca desteklerin kullanımında yıllara sari taahhütlerin stok tutarı; her yıl bir önceki yıla ilişkin olarak Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 inci maddesi uyarınca ilan edilen yeniden değerleme oranında artırılarak hesaplanan kesinleşmiş son dört yıl özel gelir gerçekleşme toplamının iki katını geçemez. Destek havuzunun büyüklüğü, dolaylı olarak ETS gelirlerinin büyüklüğüne bağlanmış durumda.
Desteklerin muhatabı kim olabilir
m.13, destek mekanizmalarının muhatabını da tarif ediyor: Karbon Piyasası Kurulu kararları doğrultusunda, ETS kapsamındaki sektörler başta olmak üzere Kanunda yer alan uygulamalara yönelik stratejik öncelikli sektörlerde faaliyet gösteren tüzel kişiler ile kamu kurum ve kuruluşlarının yeşil dönüşüm, iklim değişikliğiyle mücadele ve adil geçiş desteklerini kullanması veya kullanımının teşvik edilmesi için uygun mekanizmalar oluşturulur.
Buradaki iki ayrıntı yatırımcı için önemlidir. Birincisi, destek kapsamı ETS kapsamıyla sınırlı değil; "başta olmak üzere" ifadesi listeyi açık bırakıyor ve stratejik önceliği belirleyen merci Kuruldur. İkincisi, muhatap tüzel kişilerdir; gerçek kişi işletmeler için doğrudan bir destek başlığı sayılmamıştır.
Kurumların kendi gelirlerinin nasıl yönlendirileceği de m.13/3'te yazılı: iklim yatırımlarını yapmak, yaptırmak veya teşvik etmek; iklim yatırımlarının risk algısını ve borçlanma maliyetlerini azaltmaya yönelik sigortacılık araçlarının geliştirilmesini desteklemek; yeşil ve sürdürülebilir sermaye piyasası aracı ihraçlarını teşvik etmek; garanti temini ile hibe ve finansman maliyeti desteği de verebilecek şekilde finansal araçların geliştirilmesini ve uygulanmasını desteklemek.
Bu üç başlık birlikte okunduğunda ortaya çıkan tablo şudur: Kanun, karbon fiyatlandırmasından topladığı geliri doğrudan hibeye çevirmek yerine, maliyet düşürücü finansal araçlara (garanti, sigorta, faiz desteği) yönlendirmeyi tercih etmiş; yatırımcı bakımından erişilecek şey çoğunlukla nakit destek değil, finansman koşulunda iyileşme olacaktır.
Proje sahipleri ve alıcılar için kontrol listesi
- Kayıt sistemi duyurusunu takip edin. Kayıt yükümlülüğü mevcut projeleri de kapsıyor; ceza ise ancak sistem kurulup süre duyurulunca işlemeye başlıyor.
- Denkleştirme oranı Kurul kararındadır. ETS açığını kredi ile kapatma planı yapılmadan önce yürürlükteki oran teyit edilmelidir.
- Doğrulama zinciri sözleşmeye yazılmalıdır. Hatalı veri, kusur aranmaksızın teslim yükümlülüğünü ihlal sayılıyor.
- Yutak alan projelerinde arazi rejimi ayrıdır. Orman ve diğer ekosistemler üzerindeki projeler, kendi izin ve irtifak mevzuatına tabidir.
- Uluslararası akış politikaya bağlıdır. Karbon kredisi ithal ve ihraç politikası ile karşılıklı tanıma anlaşmalarına ilişkin çalışmalar Başkanlıkça yürütülüyor (m.10/c).
