Bir yabancı geri gönderme merkezine alındığında ortada iki ayrı idari karar vardır: sınır dışı etme kararı ve idari gözetim kararı. İkisi farklı maddelerde düzenlenir, farklı mahkemelere götürülür ve süreleri birbirinden bağımsız işler.
Bu ayrım kaçırıldığında en sık şu olur: sınır dışı kararına karşı yedi günlük süre geçirilirken, gözetim kararına karşı hiç başvurulmaz — ya da tersi yapılır ve sınır dışı kararı kesinleşir.
| Sınır dışı etme kararı | İdari gözetim kararı | |
|---|---|---|
| Dayanak | YUKK m.53 | YUKK m.57 |
| Nereye | İdare mahkemesi | Sulh ceza hâkimi |
| Süre | Tebliğden yedi gün | Süre öngörülmemiş; her zaman başvurulabilir |
| Karar süresi | On beş gün (dosyanın tekemmülünden) | Beş gün |
| Karar | Kesin | Kesin |
| Başvurunun etkisi | 🔑 Sınır dışı edilemez | ⚠ Gözetimi durdurmaz |
Sınır dışı etme kararı: yedi gün ve otomatik koruma
m.53/1: sınır dışı etme kararı, Genel Müdürlüğün talimatı üzerine veya resen valiliklerce alınır.
m.53/2: karar, gerekçeleriyle birlikte yabancıya veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Yabancı bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa, kendisi veya yasal temsilcisi kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir.
🔴 m.53/3 (21/11/2024 tarihli 7533 sayılı Kanun'un 36. maddesiyle değiştirilmiştir): yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı, sınır dışı etme kararına karşı kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir.
Aynı fıkra usulü de kurar:
- Mahkemeye başvuran kişi, sınır dışı etme kararını veren makama da başvurusunu bildirir.
- Savunmanın verilmesi veya savunma verme süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır.
- Davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamaması hâlinde, 2577 sayılı Kanun m.26/3'te öngörülen süre iki ay olarak uygulanır.
- Duruşma yapılması mahkemenin takdirine bağlıdır.
- Başvurular, dosyanın tekemmülünden veya ara karar ya da duruşma gereken hâllerde bunların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır.
- Mahkemenin bu konuda vermiş olduğu karar kesindir.
🔑 Ve fıkranın son cümlesi, uygulamada en kritik güvencedir:
"Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez."
Yani sınır dışı kararına karşı dava açmak kendiliğinden durdurucu etki doğurur; ayrıca yürütmenin durdurulması istenmesine gerek yoktur. Koruma yedi günlük dava açma süresi içinde de işler.
Sınır dışı edilemeyecekler: kapalı liste
m.55/1: m.54 kapsamında olsalar dahi, şu yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınmaz:
- (a) Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacağı konusunda ciddi emare bulunanlar,
- (b) Ciddi sağlık sorunları, yaş ve hamilelik durumu nedeniyle seyahat etmesi riskli görülenler,
- (c) Hayati tehlike arz eden hastalıkları için tedavisi devam etmekte iken sınır dışı edileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar,
- (ç) Mağdur destek sürecinden yararlanmakta olan insan ticareti mağdurları,
- (d) Tedavileri tamamlanıncaya kadar, psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları.
m.55/2: bu değerlendirmeler herkes için ayrı yapılır. Bu kişilerden belli bir adreste ikamet etmeleri, istenilen şekil ve sürelerde bildirimde bulunmaları istenebilir.
Bu liste, m.54'teki sınır dışı sebepleri gerçekleşmiş olsa dahi işleyen bir engeldir; dosyada öncelikle bu maddenin kapsamına girilip girilmediği değerlendirilmelidir.
Türkiye'yi terke davet: on beş ilâ otuz gün
m.56/1: sınır dışı etme kararı alınanlara, kararda belirtilmek kaydıyla, Türkiye'yi terk edebilmeleri için on beş günden az olmamak üzere otuz güne kadar süre tanınır.
⚠ Ancak bu süre şunlara tanınmaz: kaçma ve kaybolma riski bulunanlar, yasal giriş veya yasal çıkış kurallarını ihlal edenler, sahte belge kullananlar, asılsız belgelerle ikamet izni almaya çalışanlar veya aldığı tespit edilenler, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar.
m.56/2: süre tanınanlara Çıkış İzin Belgesi verilir. Bu belge hiçbir harca tabi değildir; vize ve ikamet harçları ile bunların cezalarına ilişkin yükümlülükler saklıdır.
İdari gözetim: kırk sekiz saat, altı ay, artı altı ay
m.57/1: m.54 kapsamındaki yabancılar, kolluk tarafından yakalanmaları hâlinde derhâl valiliğe bildirilir. Sınır dışı etme kararı alınması gerektiği değerlendirilenler hakkında karar valilikçe alınır. ⏱ Değerlendirme ve karar süresi kırk sekiz saati geçemez.
m.57/2 (6/12/2019 tarihli 7196 sayılı Kanun'la değiştirilmiştir): hakkında sınır dışı etme kararı alınanlardan kaçma ve kaybolma riski bulunan, Türkiye'ye giriş veya çıkış kurallarını ihlal eden, sahte ya da asılsız belge kullanan, kabul edilebilir bir mazereti olmaksızın tanınan sürede çıkmayan, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar hakkında valilikçe idari gözetim kararı alınır ya da m.57/A uyarınca alternatif yükümlülükler getirilir.
Gözetim kararı alınanlar, yakalamayı yapan kolluk birimince kırk sekiz saat içinde geri gönderme merkezlerine götürülür.
🔴 m.57/3 — süre: geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim süresi altı ayı geçemez. Ancak bu süre, sınır dışı işlemlerinin yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamaması hâlinde en fazla altı ay daha uzatılabilir.
Uzatmanın şartı dikkatle okunmalıdır: gecikmenin sebebi yabancının kendi davranışı olmalıdır. İdarenin kendi işlemlerindeki gecikme bu fıkranın uzatma sebebi değildir.
🔑 m.57/4 — aylık değerlendirme: idari gözetimin devamında zaruret olup olmadığı, valilik tarafından her ay düzenli olarak değerlendirilir. "Gerek görüldüğünde, otuz günlük süre beklenmez." Zaruret görülmeyen yabancılar için gözetim derhâl sonlandırılır ve m.57/A uyarınca alternatif yükümlülükler getirilir.
m.57/5: gözetim kararı, süresinin uzatılması ve her ay yapılan değerlendirmelerin sonuçları, gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Avukatı yoksa itiraz usul ve süreleri hakkında bilgilendirilir.
Gözetime itiraz: sulh ceza hâkimi, beş gün, kesin
m.57/6: idari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir.
Dört nokta belirleyicidir:
- ⚠ "Başvuru idari gözetimi durdurmaz." Sınır dışı kararındaki otomatik koruma burada yoktur.
- Dilekçe idareye verilirse, derhâl yetkili sulh ceza hâkimine ulaştırılır.
- Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir.
- 🔑 "İdari gözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden sulh ceza hâkimine başvurabilir."
Son nokta, gözetim itirazını tek seferlik olmaktan çıkarır: şartlar değiştiğinde — örneğin aylık değerlendirmede zaruret kalmadığı hâlde gözetim sürdüğünde — yeniden başvurulabilir.
m.57/7: idari gözetim işlemine karşı yargı yoluna başvuranlardan avukatlık ücretlerini karşılama imkânı bulunmayanlara, talepleri hâlinde 1136 sayılı Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır. (Bu, kanunun öngördüğü bir imkândır; büromuzun bir hizmeti değildir.)
m.57/8 (7196 ile eklenmiştir): idari gözetim altına alınan yabancıların uyruklarının tespiti amacıyla elektronik ve iletişim cihazları incelenebilir. ⚠ "İnceleme sonucunda elde edilen veriler bu amaç dışında kullanılmaz."
Gözetime alternatif yükümlülükler: altı seçenek, yirmi dört ay
m.57/A (7196 ile eklenmiştir), gözetim yerine uygulanabilecek yükümlülükleri sayar. m.57/2'deki yabancılara ya da idari gözetimi sonlandırılan yabancılara şunlar getirilebilir:
- (a) Belirli adreste ikamet etme,
- (b) Bildirimde bulunma,
- (c) Aile temelli geri dönüş,
- (ç) Geri dönüş danışmanlığı,
- (d) Kamu yararına hizmetlerde gönüllülük esasıyla görev alma,
- (e) Teminat,
- (f) Elektronik izleme.
⏱ m.57/A/2: bu yükümlülüklerden bir ya da birkaçının getirilmesi durumunda bu süre yirmi dört ayı geçemez.
🔑 m.57/A/3: m.57/2 kapsamında olup da idari gözetim altına alınmayan yabancılara, bu yükümlülüklerden birinin ya da birkaçının getirilmesi zorunludur. Yani gözetim uygulanmaması, hiçbir yükümlülük doğmaması anlamına gelmez.
m.57/A/4: alternatif yükümlülüklere tabi tutulduğu, yabancıya veya temsilcisine gerekçeleriyle birlikte tebliğ edilir.
m.57/A/5 — yalnız elektronik izlemede itiraz: elektronik izleme yükümlülüğüne tabi tutulan yabancı veya temsilcisi bu karara karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir; ⚠ başvuru yükümlülüğü durdurmaz, hâkim beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir.
Sıralamayı doğru kurmak
Bu üç işlem birbirini besler: sınır dışı kararı, idari gözetim ve — kararın uygulanmasından sonra — Türkiye'ye giriş yasağı. Giriş yasağı ayrı bir işlemdir ve kendi kaldırma usulü vardır; bunun için tahdit kodu nedir, nasıl kaldırılır yazımıza bakınız.
Ayrıca bu kayıtların çalışma izni başvurusuna doğrudan etkisi vardır: 6735 sayılı Kanun m.9, 6458 sayılı Kanun'un 7, 15 ve 54. maddeleri kapsamında olduğu İçişleri Bakanlığınca bildirilen yabancıların çalışma izni başvurularının reddedileceğini yazar. Bu bağlantı için çalışma izni reddi yazımıza bakınız.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: sınır dışı etme kararı ve idari gözetim kararı ile her ikisinin tebliğ tarihleri, varsa aylık değerlendirme tebliğleri, yabancının pasaport ve ikamet/çalışma izni durumu, sağlık, hamilelik veya mağduriyet gibi m.55 kapsamına girebilecek hâllere ilişkin belgeler, Türkiye'yi terk için süre tanınmışsa Çıkış İzin Belgesi, ve alternatif yükümlülük uygulanmışsa buna ilişkin tebligat.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: sınır dışı kararına karşı yedi günlük sürenin hangi tarihte dolduğu ve dava açılmışsa m.53/3'teki durdurucu etkinin işleyip işlemediği, dosyanın m.55'teki beş hâlden birine girip girmediği, gözetim süresinin altı aylık tavana ne kadar kaldığı ve uzatma yapılmışsa uzatmanın yabancının davranışına dayanıp dayanmadığı, aylık değerlendirmelerin yapılıp tebliğ edilip edilmediği, sulh ceza hâkimine şartların değiştiği iddiasıyla yeniden başvuru imkânının bulunup bulunmadığı, ve alternatif yükümlülüklerde yirmi dört aylık tavanın durumu.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil iki kararın ve iki tebliğ tarihinin ayrıştırılmasıdır; sınır dışı kararına karşı yedi günlük süre kaçtığında karar kesinleşir.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, hem idare mahkemesinin hem sulh ceza hâkiminin bu konudaki kararlarının kesin olduğunu ve gözetime yapılan başvurunun gözetimi durdurmayacağını açıkça yazmaktadır.
