Ticari ilişkilerden doğan suç duyurularında en sık yapılan hata, iki ayrı suçun aynı dilekçede karıştırılmasıdır. Oysa ayrım tek bir soruya bakar:
Karşı taraf malı ya da parayı en baştan hile ile mi elde etti, yoksa hukuka uygun biçimde aldıktan sonra mı amacı dışında kullandı?
- Baştan hile varsa: dolandırıcılık (TCK m.157).
- Zilyetlik hukuka uygun devredildi, sonra amacı dışında kullanıldıysa: güveni kötüye kullanma (TCK m.155).
Bu ayrım akademik değildir: ceza aralığını, şikâyete bağlılığı ve nitelikli hâllerin uygulanmasını doğrudan değiştirir.
Güveni kötüye kullanma (m.155)
m.155/1: "Başkasına ait olup da, muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere zilyedliği kendisine devredilmiş olan mal üzerinde, kendisinin veya başkasının yararına olarak, zilyedliğin devri amacı dışında tasarrufta bulunan veya bu devir olgusunu inkar eden kişi, şikayet üzerine, altı aydan iki yıla kadar hapis ve adlî para cezası ile cezalandırılır."
Üç unsur: mal başkasına ait olmalı, zilyetlik muhafaza veya belirli bir şekilde kullanma amacıyla devredilmiş olmalı, ve fail ya amaç dışı tasarrufta bulunmalı ya da devir olgusunu inkâr etmelidir.
🔑 Temel hâl şikâyete bağlıdır.
m.155/2 — nitelikli hâl: suçun; meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisinin ya da hangi nedenden doğmuş olursa olsun, başkasının mallarını idare etmek yetkisinin gereği olarak tevdi ve teslim edilmiş eşya hakkında işlenmesi hâlinde bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adlî para cezası.
Ticari ilişkiler, vekâlet, şirket yöneticiliği ve mal idaresi yetkisi bu fıkraya girer — yani iş hayatındaki güveni kötüye kullanma fiilleri kural olarak nitelikli hâl kapsamındadır.
🔴 m.155/3 (24/12/2025 tarihli 7571 sayılı Kanun'un 18. maddesiyle eklenmiştir): "Suçun konusunun motorlu kara, deniz veya hava taşıtı olması halinde yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza bir kat artırılır."
Bu fıkra 2025 sonunda eklenmiştir; araç kiralama, filo yönetimi, konsinye satış ve benzeri ilişkilerde suçun konusu taşıt ise ceza bir kat artar. Bu tarihten önce yazılmış kaynaklarda bu artırım yer almaz.
Dolandırıcılık (m.157)
m.157/1: "Hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya başkasının zararına olarak, kendisine veya başkasına bir yarar sağlayan kişiye bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezası verilir."
Dört unsur: hileli davranış, aldatma, zarar ve yarar. Hile burada malın elde edilmesinden önce vardır ve iradeyi sakatlayarak teslimi sağlar.
| Güveni kötüye kullanma (m.155) | Dolandırıcılık (m.157) | |
|---|---|---|
| Malın ele geçirilmesi | Hukuka uygun zilyetlik devri | Hile ile, aldatarak |
| Suçun anı | Devirden sonra, amaç dışı tasarruf veya inkâr | Devir anında |
| Temel ceza | 6 ay – 2 yıl + adli para | 1 – 5 yıl + 5.000 güne kadar adli para |
| Şikâyet | Temel hâl şikâyete bağlı | Temel hâl için madde şikâyet aramaz |
| Nitelikli hâl | 1 – 7 yıl (ticaret, hizmet, mal idaresi) | 3 – 10 yıl (m.158) |
Nitelikli dolandırıcılık: on iki hâl
m.158/1, dolandırıcılığın şu hâllerde işlenmesini nitelikli sayar:
- (a) Dinî inanç ve duyguların istismarı,
- (b) Kişinin tehlikeli durum veya zor şartlarından yararlanma,
- (c) Kişinin algılama yeteneğinin zayıflığından yararlanma,
- (d) Kamu kurum ve kuruluşlarının, kamu meslek kuruluşlarının, siyasi parti, vakıf veya dernek tüzel kişiliklerinin araç olarak kullanılması,
- (e) Kamu kurum ve kuruluşlarının zararına olarak,
- (f) Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması,
- (g) Basın ve yayın araçlarının sağladığı kolaylıktan yararlanma,
- (h) 🔑 Tacir veya şirket yöneticisi olan ya da şirket adına hareket eden kişilerin ticari faaliyetleri sırasında; kooperatif yöneticilerinin kooperatifin faaliyeti kapsamında,
- (i) 🔑 Serbest meslek sahibi kişiler tarafından, mesleklerinden dolayı kendilerine duyulan güvenin kötüye kullanılması suretiyle,
- (j) Banka veya diğer kredi kurumlarınca tahsis edilmemesi gereken bir kredinin açılmasını sağlamak maksadıyla,
- (k) Sigorta bedelini almak maksadıyla,
- (l) Kişinin kendisini kamu görevlisi veya banka, sigorta ya da kredi kurumu çalışanı olarak tanıtması veya bu kurumlarla ilişkili olduğunu söylemesi suretiyle.
Yaptırım: üç yıldan on yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adlî para cezası.
🔴 Ağırlaştırılmış alt sınır: "Ancak, (e), (f), (j), (k) ve (l) bentlerinde sayılan hâllerde hapis cezasının alt sınırı dört yıldan, adli para cezasının miktarı suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaz."
Yani bilişim sistemi veya banka aracılığıyla işlenen dolandırıcılıkta alt sınır dört yıla çıkar ve adli para cezası elde edilen menfaatin iki katından aşağı olamaz.
(h) ve (i) bentleri ticari hayat bakımından belirleyicidir: tacir, şirket yöneticisi veya şirket adına hareket eden kişilerin ticari faaliyetleri sırasında işledikleri dolandırıcılık doğrudan nitelikli hâldir.
Alacağı tahsil amacıyla işlenirse
🔑 m.159: "Dolandırıcılığın, bir hukuki ilişkiye dayanan alacağı tahsil amacıyla işlenmesi halinde, şikayet üzerine, altı aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasına hükmolunur."
Bu, cezayı temel hâlin de altına indiren bir hafifletici hükümdür ve iki sonucu vardır: ceza aralığı düşer ve suç şikâyete bağlı hâle gelir. Gerçek bir alacağın tahsili amacı bulunduğunda bu madde ayrıca değerlendirilmelidir.
Etkin pişmanlık: iki kademeli indirim
m.168, hırsızlık, mala zarar verme, güveni kötüye kullanma, dolandırıcılık, hileli iflâs ve taksirli iflâs suçlarında etkin pişmanlığı düzenler.
m.168/1: suç tamamlandıktan sonra ve fakat bu nedenle hakkında kovuşturma başlamadan önce; failin, azmettirenin veya yardım edenin bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen gidermesi hâlinde, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir.
m.168/2: etkin pişmanlık kovuşturma başladıktan sonra ve fakat hüküm verilmezden önce gösterilirse, verilecek cezanın yarısına kadarı indirilir.
| Zaman | İndirim |
|---|---|
| Suç tamamlandıktan sonra, kovuşturma başlamadan önce | 2/3'e kadar |
| Kovuşturma başladıktan sonra, hüküm verilmeden önce | 1/2'ye kadar |
⚠ İki şart ortaktır: pişmanlık bizzat gösterilmeli ve zarar tamamen giderilmelidir. Kısmi ödeme bu maddeyi işletmez.
Aynı madde hileli iflâs ve taksirli iflâs suçlarını da kapsar; iflas sürecinin hukuki çerçevesi için iflas yoluyla takip ve doğrudan iflas yazımıza bakınız.
Vergi kaçakçılığıyla karıştırmamak
Sahte belge düzenleme veya kullanma fiilleri ayrı bir kanunda ve ayrı bir rejimde düzenlenmiştir; bunlar Vergi Usul Kanunu m.359'a tabidir ve kendi indirim ile pişmanlık mekanizmalarına sahiptir. Ayrıntısı için VUK 359 kaçakçılık suçları yazımıza bakınız.
Borçlunun alacaklılardan mal kaçırmaya yönelik işlemleri ise hukuk davasının konusudur; bunun için tasarrufun iptali davası yazımız ilgilidir.
Bu dosyayı nasıl açıyoruz
İlk çıktımız bir görüşme değil, yazılı bir hukuki değerlendirmedir. Bize şunları gönderirsiniz: malın veya paranın hangi hukuki ilişkiye dayanarak karşı tarafa geçtiğini gösteren belgeler (sözleşme, teslim tutanağı, vekâletname, banka dekontu), fiilin hangi tarihte öğrenildiği, karşı tarafın sıfatı (tacir, şirket yöneticisi, serbest meslek sahibi olup olmadığı), suçun konusu motorlu taşıt ise buna ilişkin bilgi, zararın miktarı ve varsa kısmi ödeme kayıtları, ve dosya açılmışsa soruşturma veya kovuşturma aşaması.
Karşılığında kapsamı önceden belirlenmiş bir çalışma alırsınız: fiilin m.155 mi m.157 mi kapsamına girdiği — yani zilyetliğin hukuka uygun devredilip devredilmediği, m.155 ise ticaret veya mal idaresi ilişkisi nedeniyle nitelikli hâl uygulanıp uygulanmayacağı ve suçun konusu taşıt ise m.155/3'teki bir kat artırım, m.157 ise m.158'deki on iki bentten hangisine girildiği ve (e), (f), (j), (k), (l) bentlerinde dört yıllık alt sınır ile menfaatin iki katı adli para kuralının uygulanıp uygulanmayacağı, gerçek bir alacağın tahsili söz konusuysa m.159, ve m.168'deki etkin pişmanlık için hangi aşamada olunduğu ve zararın tamamen giderilmesinin doğuracağı indirim.
Ücretsiz danışma vermiyoruz. Bu dosya türünde ilk saat satış değil nitelendirmedir; yanlış nitelendirilen bir şikâyet, şikâyet süresi ve nitelikli hâller bakımından telafisi güç sonuçlar doğurur.
Sınırımızı açıkça yazalım: sonucu önceden taahhüt etmiyoruz. Kanun, etkin pişmanlık indirimini zararın tamamen giderilmesi şartına bağlamakta ve indirimi "kadarı" ifadesiyle üst sınır olarak öngörmektedir.
