İthalatta ödenecek verginin matrahı fatura bedeli değil, gümrük kıymetidir — ve ikisi çoğu zaman aynı sayı olmaz. 4458 sayılı Gümrük Kanunu, faturaya hangi kalemlerin ekleneceğini ve hangilerinin eklenemeyeceğini kapalı listelerle sayar; listedekiler dışında hiçbir ilave yapılamaz.
Uyuşmazlıkların büyük kısmı üç kalemde yoğunlaşır: royalti ve lisans ücretleri, alıcının bedelsiz sağladığı kalıp ve mühendislik hizmetleri ve ilişkili kişiler arasındaki fiyat. Aşağıdaki değerlendirme 4458 sayılı Kanunun mevzuat.gov.tr'deki resmî güncel metnine dayanıyor (6 Eylül 2026'da okundu).
Asıl yöntem: satış bedeli
Tanım (m.23). Eşyanın gümrük kıymeti, Gümrük Tarifesinin ve tarife dışı düzenlemelerin uygulanması amacıyla bu bölüm hükümleri çerçevesinde belirlenen kıymettir.
🔴 Satış bedeli (m.24/1). "İthal eşyasının gümrük kıymeti, eşyanın satış bedelidir. Satış bedeli, Türkiye'ye ihraç amacıyla yapılan satışta 27 ve 28 inci maddelere göre gerekli düzeltmelerin de yapıldığı, fiilen ödenen veya ödenecek fiyattır."
Dört koşul. Satış bedelinin kıymete esas alınabilmesi şunlara bağlıdır:
- Kısıtlama yokluğu: alıcının eşyayı elden çıkarması veya kullanımı, mevzuattan kaynaklanan, coğrafi bölgeyi sınırlayan ve kıymeti önemli ölçüde etkilemeyen kısıtlamalar dışında hiçbir kısıtlamaya tabi olmamalıdır.
- Belirlenebilirlik: satış veya fiyat, kıymeti tespit edilemez bir koşul veya edim konusu olmamalıdır.
- Hasıla: tekrar satış veya kullanım sonucu doğan hasılanın bir bölümü satıcıya intikal ediyorsa, fiyata m.27'ye göre ilave yapılabilmelidir.
- İlişki: alıcı ve satıcı arasında ilişki bulunmamalı; varsa satış bedeli m.24/2'ye göre kabul edilebilir nitelikte olmalıdır.
İlişkili kişiler arasındaki fiyat
🔑 İlişki tek başına yeterli değil (m.24/2-a). "alıcı ile satıcı arasında bir ilişkinin varlığı, satış bedelinin reddedilmesi için tek başına yeterli bir neden oluşturmaz." Satışa ilişkin koşullar incelenir; ilişkinin fiyatı etkilemediği belirlenirse satış bedeli kabul edilir.
Usul güvencesi. Gümrük idaresi, ilişkinin fiyatı etkilediği kanısına varırsa bu hususları beyan sahibine yazılı olarak bildirir ve "Süresi içinde verilmek şartıyla beyan sahibinin cevap hakkı saklıdır."
Emsal kıymetlerle kıyas (m.24/2-b). Beyan sahibi, satış bedelinin aynı veya yakın bir tarihte gerçekleşen şu emsallerden birine çok yakın olduğunu ispatlarsa satış bedeli kabul edilir: ilişkisiz taraflar arasındaki aynı veya benzer eşya satış bedeli, aynı veya benzer eşyanın m.25/2-c'ye göre belirlenen kıymeti, ya da m.25/2-d'ye göre belirlenen kıymeti. Kıyasta ticari düzey, miktar, m.27 unsurları ve satıcının üstlendiği giderlerdeki ispatlanmış farklılıklar dikkate alınır.
🔴 Kıyasın sınırı (m.24/2-c). "(b) bendinde sayılan kıymetler, beyan sahibinin girişimi ile ve yalnız kıyaslama amacıyla kullanılır. (b) bendi hükümlerine dayanarak eşyanın satış bedelinin yerini alacak bir kıymet tespit edilemez."
Bu, idarenin emsal kıymeti doğrudan matrah yapmasını engeller: emsal yalnızca beyan sahibinin savunma aracıdır.
İlişkili kişi kavramının vergi tarafındaki karşılığı ve emsallere uygunluk ilkesi ayrı bir rejimdir; onu örtülü sermaye ve transfer fiyatlandırması yazısında ele aldık.
Sıralı yedek yöntemler
🔴 m.25/1. m.24'e göre belirlenemeyen kıymet, m.25/2'nin (a), (b), (c) ve (d) bentlerinin sıra hâlinde uygulanmasıyla belirlenir. "Eşyanın gümrük kıymeti bir üst bent hükümlerine göre belirlenebildiği sürece bir alt bent hükümleri uygulanamaz."
🔑 Tek esneme. "Ancak, beyan sahibinin yazılı talebinin gümrük idaresince uygun bulunması şartıyla (c) ve (d) bentlerinin uygulama sırası değiştirilebilir." Sıra değişikliği idarenin değil, beyan sahibinin girişimine bağlıdır.
Yöntemler (m.25/2).
- (a) Aynı eşya: Türkiye'ye ihraç amacıyla satılarak aynı veya yakın bir tarihte ihraç edilen aynı eşyanın satış bedeli.
- (b) Benzer eşya: aynı ölçütle benzer eşyanın satış bedeli.
- (c) İndirgeme: ithal eşyasının veya aynı ya da benzer eşyanın Türkiye içinde satıcılardan müstakil kişilere yapılan en büyük miktardaki satışına ait birim fiyata dayalı kıymet.
- (d) Hesaplanmış kıymet: üretimde kullanılan malzeme ve imalat bedelleri, ihraç ülkesindeki üreticilerin aynı sınıf veya cins eşya satışında mutat olan kâr ve genel giderlere eşit bir tutar ve m.27/1-e'deki diğer bedeller toplamı.
Son yöntem (m.26/1). m.24 ve m.25'e göre belirlenemeyen kıymet; 1994 GATT'ın VII nci Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşmanın, GATT VII nci Maddesinin ve bu bölüm hükümlerinin prensip ve genel hükümlerine uygun yöntemlerle ve Türkiye'de mevcut veriler esas alınarak belirlenir.
🔴 Yasaklı yedi kıymet (m.26/2). Bu yöntemde şunlar esas alınmaz: Türkiye'de üretilen eşyanın iç satış fiyatı; iki alternatif kıymetten yüksek olanının kabulünü öngören bir sistem; eşyanın ihraç ülkesindeki iç piyasa fiyatı; hesaplanmış kıymet dışındaki maliyet bedeli; Türkiye'den başka bir ülkeye ihraç edilen eşyanın fiyatı; asgari gümrük kıymetleri; ve keyfi veya fiktif kıymetler.
Fiyata eklenecekler
🔴 m.27/1. Fiilen ödenen veya ödenecek fiyata şu ilaveler yapılır:
- (a) Fiyata dâhil edilmemiş ancak alıcı tarafından üstlenilen: satın alma komisyonları dışındaki komisyonlar ve tellaliye; eşya ile tek eşya muamelesi gören kapların maliyeti; işçilik ve malzeme giderleri dâhil ambalaj bedeli.
- (b) Üretimde ve ihraç amaçlı satışta kullanılmak üzere alıcı tarafından bedelsiz veya düşük bedelle sağlanan ve fiyata dâhil edilmemiş şu mal ve hizmetlerin kıymetinden uygun miktardaki pay: eşyaya katılan malzeme, aksam, parça; üretimde kullanılan araç, gereç, kalıp ve benzeri aletler; üretimde tüketilen maddeler; ve Türkiye dışında gerçekleştirilen mühendislik, geliştirme, sanat ve çizim çalışmaları, plan ve taslak hazırlama hizmetleri.
- (c) Eşyanın satış koşulu gereği alıcının doğrudan veya dolaylı ödemesi gereken ve fiyata dâhil edilmemiş royalti ve lisans ücretleri.
- (d) Tekrar satış veya kullanım sonucu doğan hasılanın satıcıya intikal eden kısmı.
- (e) m.28/a saklı kalmak üzere, Türkiye'deki giriş liman veya yerine kadar yapılan nakliye ve sigorta giderleri ile giriş yerine kadar nakliyeyle ilgili yükleme ve elleçleme giderleri.
İki sınır (m.27/2-3). İlaveler için nesnel ve ölçülebilir veriler esas alınır ve "Gümrük kıymetinin belirlenmesinde, fiilen ödenen veya ödenecek fiyata bu maddede öngörülenler dışında hiçbir ilave yapılamaz."
🔑 Royaltide iki istisna (m.27/5). Türkiye'de çoğaltılması hakkı için yapılan ödemeler ile — Türkiye'ye ihraç amacıyla satışta bir satış koşulu olmaması kaydıyla — dağıtım veya tekrar satış hakları için alıcının yaptığı ödemeler, (c) bendi kapsamında değerlendirilmez ve fiyata ilave edilmez.
Satın alma komisyonu tanımı (m.27/4). "ithalatçının temsilcisine kıymeti belirlenecek eşyanın satın alınmasında yurtdışında verdiği temsil hizmeti karşılığında ödediği ücret" anlaşılır.
Kıymete dâhil edilmeyecekler
m.28. Fiilen ödenen veya ödenecek fiyattan ayırt edilebilmeleri koşuluyla şu giderler kıymete dâhil edilmez:
- (a) Eşyanın giriş yerine varışından sonra yapılan nakliye ve sigorta giderleri;
- (b) Sınai tesis, makine veya teçhizat gibi eşya için ithalattan sonra yapılan inşa, kurma, montaj, bakım veya teknik yardım giderleri;
- (c) Bir finansman anlaşması uyarınca alıcı tarafından üstlenilen faiz giderleri;
- (d) Eşyanın Türkiye'de çoğaltılması hakkı için yapılan ödemeler;
- (e) Satın alma komisyonları;
- (f) İthal veya satış nedeniyle Türkiye'de ödenecek ithalat vergileri.
🔴 Faizin iki ispat şartı. Finansmanın satıcı veya başka bir kişi tarafından sağlanmış olmasına bakılmaz; ancak anlaşmanın yazılı olması ve gerektiğinde alıcının eşyanın beyan edilen fiyattan satıldığını ve faiz oranının, finansmanın sağlandığı ülkede o tarihte bu tür işlemler için geçerli seviyeyi aşmadığını kanıtlaması şarttır.
Para birimi (m.30). "Eşyanın gümrük vergisine esas alınacak kıymetinin Türk Lirası olarak beyanı zorunludur." Yabancı paralar, gümrük yükümlülüğünün başladığı tarihte yürürlükte olan T.C. Merkez Bankası döviz satış kurları üzerinden çevrilir.
Basitleştirme (m.31/2). Genellikle konsinye teslim edilen çabuk bozulabilir eşyanın kıymeti, beyan sahibinin talebi üzerine basitleştirilmiş usullere göre belirlenir.
Tahakkuk, tebliğ ve üç yıl
Tebliğ (m.197/1). "Gümrük vergileri, tahakkukundan hemen sonra yükümlüye tebliğ edilir."
🔴 Üç yıllık süre (m.197/2). Denetlemeler sonucunda hiç alınmadığı veya noksan alındığı belirlenen ya da usulünce tebliğ edilemeyen gümrük vergilerine ilişkin tebligat, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihten itibaren üç yıl içinde yapılır. "Şu kadar ki, gümrük yükümlülüğünün doğduğu olayla ilgili olarak dava açılması zaman aşımını durdurur."
🔑 Teslim tebliğ yerine geçer (m.197/3). Beyannamede gösterilen vergi tutarı ile idarece hesaplanan tutar eşitse, "gümrük idarelerinin eşyayı teslim etmesi, gümrük vergilerinin yükümlüye tebliği yerine geçer."
Ceza davası varsa (m.197/4). Vergi alacakları, ceza uygulamasını gerektiren bir fiile ilişkin olması ve bu fiil nedeniyle ceza davası açılmış olmak kaydıyla, Türk Ceza Kanunundaki dava ve ceza zamanaşımı süreleri içinde kovuşturulup tahsil edilir.
🔴 Kesinleşme ve tahsil edilebilirlik (m.197/5). Tebliğ edilen gümrük vergileri; m.242'deki sürelerde itirazda bulunulmaması veya süresi içinde idari yargıya başvurulmaması hâllerinde bu sürelerin bittiği tarihte kesinleşir. Dava açılmışsa, mahkemece yükümlü aleyhine verilen kararın gümrük idaresine tebliğ edildiği tarihte tahsil edilebilir hâle gelir.
İtiraz: on beş gün, otuz gün
🔴 m.242 (18/6/2009 tarihli 5911 sayılı Kanunla değişik).
- On beş gün (f.1). Yükümlüler, kendilerine tebliğ edilen gümrük vergileri, cezalar ve idari kararlara karşı tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde bir üst makama, üst makam yoksa aynı makama verecekleri dilekçeyle itiraz edebilir.
- Otuz gün (f.2). "İdareye intikal eden itirazlar otuz gün içinde karara bağlanarak ilgili kişiye tebliğ edilir."
- 🔑 Yanlış makam (f.3). "İtiraz dilekçelerinin süresi içinde yanlış makama verilmesi halinde, itiraz süresinde yapılmış sayılır ve idarece yetkili makama ulaştırılır."
- Yargı yolu (f.4). "İtirazın reddi kararlarına karşı işlemin yapıldığı yerdeki idari yargı mercilerine başvurulabilir."
İdari yargıdaki süre ve yürütmenin durdurulması boyutunu vergi davasında süre yazısında ele aldık.
Tek tabloda
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Asıl yöntem | Satış bedeli = fiilen ödenen/ödenecek fiyat + düzeltmeler | m.24/1 |
| Koşul 1 | Kısıtlama yokluğu (üç istisna dışında) | m.24/1-a |
| Koşul 2 | Fiyat belirlenemez koşula bağlı olmamalı | m.24/1-b |
| Koşul 3 | Hasıla intikali m.27 ile ilave edilebilmeli | m.24/1-c |
| Koşul 4 | İlişki yoksa veya fiyatı etkilemiyorsa | m.24/1-d |
| 🔑 İlişki | Tek başına ret sebebi değil | m.24/2-a |
| Usul | İdare kanıya varırsa yazılı bildirim + cevap hakkı | m.24/2-a |
| 🔴 Emsal | Yalnız beyan sahibinin girişimiyle, kıyas amaçlı | m.24/2-c |
| Yedek yöntemler | (a) aynı → (b) benzer → (c) indirgeme → (d) hesaplanmış | m.25/2 |
| Sıra | Üst bent uygulanabiliyorsa alt bende geçilemez | m.25/1 |
| 🔑 Sıra değişimi | Yalnız (c)-(d) arasında, beyan sahibinin yazılı talebiyle | m.25/1 |
| Son yöntem | GATT VII prensipleri + Türkiye'de mevcut veriler | m.26/1 |
| 🔴 Yasak kıymetler | İç satış fiyatı · yüksek olanı seçme · ihraç ülkesi iç fiyatı · üçüncü ülke fiyatı · asgari kıymet · keyfi/fiktif | m.26/2 |
| İlave — komisyon | Tellaliye ve komisyonlar; satın alma komisyonu hariç | m.27/1-a |
| İlave — ambalaj | Kap maliyeti ve işçilik dâhil ambalaj bedeli | m.27/1-a |
| 🔴 İlave — assists | Malzeme, kalıp, tüketilen madde, yurt dışı mühendislik ve tasarım | m.27/1-b |
| 🔴 İlave — royalti | Satış koşulu gereğiyse kıymete eklenir | m.27/1-c |
| İlave — hasıla | Satıcıya intikal eden kısım | m.27/1-d |
| İlave — navlun | Giriş yerine kadar nakliye, sigorta, yükleme, elleçleme | m.27/1-e |
| Sınır | Nesnel ve ölçülebilir veri; başka hiçbir ilave yapılamaz | m.27/2-3 |
| 🔑 Royaltide istisna | Çoğaltma hakkı ve satış koşulu olmayan dağıtım hakkı ödemeleri | m.27/5 |
| Hariç — nakliye | Giriş yerinden sonraki nakliye ve sigorta | m.28/a |
| Hariç — montaj | İthalattan sonraki inşa, kurma, montaj, bakım | m.28/b |
| 🔴 Hariç — faiz | Yazılı anlaşma + iki ispat şartıyla | m.28/c |
| Hariç — diğer | Çoğaltma hakkı · satın alma komisyonu · Türkiye'de ödenecek vergiler | m.28/d-f |
| Para birimi | TL beyanı zorunlu; TCMB döviz satış kuru | m.30 |
| Konsinye | Çabuk bozulabilir eşyada basitleştirilmiş usul | m.31/2 |
| Tebliğ | Tahakkuktan hemen sonra | m.197/1 |
| 🔴 Üç yıl | Noksan vergide tebligat yükümlülüğün doğduğu tarihten 3 yıl içinde | m.197/2 |
| Durma | Dava açılması zamanaşımını durdurur | m.197/2 |
| 🔑 Teslim | Beyan = hesap ise eşyanın teslimi tebliğ yerine geçer | m.197/3 |
| Ceza davası | TCK dava ve ceza zamanaşımı süreleri içinde tahsil | m.197/4 |
| Kesinleşme | İtiraz/dava süreleri bittiği tarihte | m.197/5 |
| Tahsil edilebilirlik | Aleyhe kararın idareye tebliğ tarihinde | m.197/5 |
| 🔴 İtiraz | Tebliğden on beş gün, üst makama | m.242/1 |
| Karar süresi | Otuz gün içinde karara bağlanır | m.242/2 |
| 🔑 Yanlış makam | Süresinde verilmişse süresinde yapılmış sayılır | m.242/3 |
| Yargı | Ret kararına karşı idari yargı | m.242/4 |
Ne yapılmalı
Royalti sözleşmesini "satış koşulu mu" testinden geçirin. Lisans ücreti, eşyanın satış koşulu gereği ödeniyorsa kıymete eklenir; Türkiye'de çoğaltma hakkı ödemeleri ve satış koşulu olmayan dağıtım hakkı ödemeleri eklenmez. Ayrım sözleşmenin lafzında kurulur.
Bedelsiz sağlanan kalıp ve mühendislik hizmetlerini kayıt altına alın. Alıcının bedelsiz veya düşük bedelle sağladığı malzeme, kalıp, tüketilen madde ve yurt dışında yapılan mühendislik, geliştirme, tasarım hizmetleri kıymete pay olarak girer.
Faiz giderini kıymet dışında tutmak için anlaşmayı yazılı yapın. m.28/c'nin iki ispat şartı — beyan edilen fiyattan satış ve piyasa seviyesini aşmayan faiz oranı — belgelenebilir olmalıdır.
İlişkili kişi alımında emsali önceden hazırlayın. İlişki tek başına ret sebebi değildir; ancak emsal kıymetler yalnızca beyan sahibinin girişimiyle ve kıyaslama amacıyla kullanılabilir — idare bunları doğrudan matrah yapamaz.
Yöntem sırasına itiraz edin. Kıymet üst bende göre belirlenebiliyorsa alt bende geçilemez; (c) ve (d) arasındaki sıra ise ancak sizin yazılı talebinizle değişir.
"Asgari kıymet" veya "iki değerden yükseği" yaklaşımına karşı m.26/2'yi hatırlatın. Bu yöntemler kanunen esas alınamaz.
Üç yıllık tebliğ süresini takip edin. Noksan tahakkuk tebligatı, gümrük yükümlülüğünün doğduğu tarihten itibaren üç yıl içinde yapılmalıdır; yalnız dava açılması bu süreyi durdurur.
On beş günü kaçırmayın — ama yanlış makam korkusuyla beklemeyin. İtiraz tebliğden on beş gün içinde yapılır; süresi içinde yanlış makama verilen dilekçe süresinde yapılmış sayılır ve idarece yetkili makama ulaştırılır.
Gümrük dosyalarında sonucu belirleyen çoğu zaman eşyanın kendisi değil, faturanın etrafındaki sözleşmelerdir. Uluslararası vergi planlaması çalışmalarımız kıymet unsurlarını tedarik sözleşmesi aşamasında denetler. Serbest bölgelerin bu rejim karşısındaki özel statüsünü serbest bölgeler yazısında ele aldık.
