Türkiye'de evcil hayvan ticareti, veteriner kliniği, pansiyon ya da hayvanat bahçesi işletmeyi planlayan bir yatırımcı için düzenlemenin merkezinde tek bir metin vardır: 24/6/2004 tarihli ve 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu. Kanun son beş yılda iki kez esaslı biçimde değişti — 9/7/2021 tarihli ve 7332 sayılı Kanun ceza rejimini yeniden kurdu ve adli cezalar ekledi; 30/7/2024 tarihli ve 7527 sayılı Kanun tanımlar ile yerel yönetim yükümlülüklerini değiştirdi.
Bu yazı Kanun'u işletme ve ticaret ekseninden ele alır: hangi faaliyet izne bağlı, hangi satış yasak, hangi ceza kime ve kaç katı uygulanıyor. Değerlendirme metnin mevzuat.gov.tr'deki güncel hâline dayanır ve 7 Eylül 2026 itibarıyla yürürlükteki durumu esas alır.
Satış yeri rejimi: petshopta kedi ve köpek bulundurulamaz
m.10'un birinci fıkrası iki cümleden oluşur ve ikincisi 2021'de eklenmiştir:
"Satılırken; hayvanların sağlıklarının iyi, barındırıldıkları yerin temiz ve sağlık şartlarına uygun olması zorunludur. Ev hayvanı satış yerlerinde kedi ve köpek bulundurulamaz, ancak buralarda Bakanlıkça izin verilen ev hayvanı üretim yerlerindeki kedi ve köpeklerin satışı yapılabilir."
Kural ile istisna birlikte okunmalıdır: satış yerinde hayvanın fiziken bulundurulması yasaklanmış, ancak Bakanlıkça izinli üretim yerlerinden gelen kedi ve köpeklerin satışının yapılması mümkün kılınmıştır. Yani iş modeli, mağazada sergileme üzerine değil, izinli üretim yeriyle kurulan tedarik ilişkisi üzerine kurulmak zorundadır.
Satıcının niteliği de düzenlenmiştir. m.14/1-c, "hayvan bakımı eğitimi almamış kişilerce ev hayvanı satmayı" yasaklar; m.14/1-d ise ev hayvanlarını "on altı yaşından küçüklere satmayı" yasaklar. İlk kural personel istihdamını, ikincisi satış noktasındaki yaş kontrolünü doğrudan etkiler.
Üretim ve ticaret yapanlara ayrıca bir özen yükümlülüğü getirilmiştir: ev hayvanlarının üretimini ve ticaretini yapanlar, hayvanların sağlığını tehlikeye atmamak için gerekli anatomik, fizyolojik ve davranış karakteristikleri ile ilgili önlemleri almakla yükümlüdür (m.10/4).
Satıcının sertifikası ve sahibin tazmin yükümlülüğü
m.14/1-c'deki "hayvan bakımı eğitimi almamış kişilerce ev hayvanı satmak" yasağının somut karşılığı m.5'tedir:
"Ev hayvanı satan kişiler, bu hayvanların bakımı ve korunması ile ilgili olarak yerel yönetimler tarafından düzenlenen eğitim programlarına katılarak sertifika almakla yükümlüdürler."
Yükümlülüğün muhatabı satışı fiilen yapan kişidir; dolayısıyla mağaza personelinin her biri bakımından sertifika durumu kontrol edilmelidir. Aykırılık m.28 uyarınca işletme sahibine de idari para cezası doğurur.
Aynı madde işletmeler bakımından bir sorumluluk kuralı da içerir. Hayvan sahipleri, sahip oldukları hayvanlardan kaynaklanan çevre kirliliğini ve insanlara verilebilecek zarar ve rahatsızlıkları önleyici tedbirleri almakla yükümlüdür ve "zamanında ve yeterli seviyede tedbir alınmamasından kaynaklanan zararları tazmin etmek zorundadırlar" (m.5/2). Pansiyon, kliniği ve bakım hizmeti veren işletmeler bakımından bu, sözleşmesel sorumluluğun yanında kanundan doğan ayrı bir tazmin yükümlülüğüdür.
Bir de icra hukuku bakımından dikkat çeken bir kural vardır: "Ticarî amaç güdülmeden bakılan ev hayvanları sahiplerinin borcundan dolayı haczedilemezler" (m.5/5). Kayıt, ticarî amaç ölçütüne bağlanmıştır; ticarî amaçla tutulan hayvanlar bu korumanın dışındadır.
Sahiplenme şartları, verilecek eğitim ve çevreye verilecek zararı önleyici tedbirlere ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir (m.5/4, 7332/3 ile değişik).
Denetim yetkisi kimde
m.17'ye göre Kanun hükümlerine uyulup uyulmadığını denetleme yetkisi Bakanlığa aittir. Ancak metin bir devir imkânı da tanır: "Gerektiğinde bu yetki Bakanlıkça mahallin en büyük mülkî amirine yetki devri suretiyle devredilebilir." Denetim elemanlarının nitelikleri, denetim usul ve esasları ile kayıt ve izleme sistemi kurma ve bildirim yükümlülüğüne ilişkin esaslar yönetmelikle belirlenir.
Yerel yönetimler ise sahipsiz hayvanların kayıt altına alınması ile ilgili işlemleri yapmakla yükümlüdür. Kanun'un "yerel hayvan koruma görevlilerinin sorumlulukları" başlıklı m.18'i ise 30/7/2024 tarihli ve 7527 sayılı Kanun'un 15. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır; bu maddeye dayanan eski anlatımlar güncelliğini yitirmiştir.
İzne tabi faaliyetler
Kanun üç ayrı faaliyeti izne bağlar ve bunlar farklı sektörleri ilgilendirir:
| Faaliyet | Kural |
|---|---|
| Hayvanların ticarî amaçla film çekimi ve reklam için kullanılması | İzne tabidir; usul ve esaslar ilgili kuruluşların görüşü alınarak Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir (m.10) |
| Deney hayvanlarının ithalat ve ihracatı | İzne tabidir; izin Bakanlıkça verilir (m.10) |
| Yabani hayvanların ticareti ile çiftlik hayvanlarının bakımı, beslenmesi, nakliyesi ve kesimi | Düzenlemeler Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir (m.10) |
Reklam ve film çekimi izni, prodüksiyon ve reklam ajansları bakımından sıklıkla atlanan bir kalemdir. Kanun ayrıca mutlak bir sınır koyar: "Bir hayvan; acı, ıstırap ya da zarar görecek şekilde, film çekimi, gösteri, reklam ve benzeri işler için kullanılamaz." Bu, izin alınmış olsa dahi uygulanan bir yasaktır.
Bir başka mutlak yasak pazarlama tarafındadır: m.14/1-g, "kesim için yetiştirilmiş hayvanlar dışındaki hayvanları ödül, ikramiye ya da prim olarak dağıtmayı" yasaklar. Promosyon kurgularında bu hüküm kontrol edilmelidir.
Yeni bir yatırım kategorisi: doğal yaşam parkı
m.22, hayvanat bahçelerine ilişkin genel yükümlülükle başlar: işletme sahipleri ve belediyeler hayvanat bahçelerini doğal yaşama ortamına en uygun şekilde tanzim etmek ve ettirmekle yükümlüdür.
2021'de eklenen ikinci fıkra ise yeni bir kategori tanımlar:
"Gerçek veya tüzel kişiler, hayvanların etolojisine ve habitatına uygun, serbest dolaşımlarına imkân sağlayan doğal yaşam parkları kurabilir."
Hayvanat bahçeleri ile doğal yaşam parklarının kuruluşu ile çalışma usul ve esasları Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelikle belirlenir (m.22/3). Kanun düzeyinde kurulan bu kategori, turizm ve rekreasyon yatırımları bakımından ayrı bir izin ve uyum çerçevesi anlamına gelir; teknik gerekliliklerin tamamı yönetmeliğe bırakılmıştır.
Tehlike arz eden hayvanlar: yasak zinciri
m.14/1-l, 2021'de yeniden yazılmış ve yasağı fiil zincirinin tamamına yaymıştır. Bakanlıkça belirlenen tehlike arz eden hayvanları;
- üretmek, sahiplenmek, sahiplendirmek, barındırmak, beslemek,
- takas etmek, sergilemek, hediye etmek,
- bunların ülkemize girişini, satışını ve reklamını yapmak
yasaktır. Yasak yalnız satışı değil reklamı ve sergilemeyi de kapsadığı için, pazaryeri ve ilan platformları ile etkinlik düzenleyicileri bakımından da sonuç doğurur.
Kesim, et ve promosyon: üç ayrı yasak
m.14 ticaret tarafında üç yasağı daha içerir ve bunlar gıda ile perakende sektörünü doğrudan ilgilendirir.
Birincisi kesim ve et arzıdır: "Kesim hayvanları ve 4915 sayılı Kanun çerçevesinde avlanmasına ve özel üretim çiftliklerinde kesim hayvanı olarak üretimine izin verilen av hayvanları ile ticarete konu yabani hayvanlar dışındaki hayvanları, et ihtiyacı amacıyla kesip ya da öldürüp piyasaya sürmek" yasaktır (m.14/1-f). Bu bende aykırılık, m.28'de hayvan başına en yüksek ceza dilimlerinden birine bağlanmıştır.
İkincisi promosyon kurgularıdır: "Kesim için yetiştirilmiş hayvanlar dışındaki hayvanları ödül, ikramiye ya da prim olarak dağıtmak" yasaktır (m.14/1-g). Çekiliş, kampanya ve etkinlik tasarımlarında bu hüküm gözden kaçırılmamalıdır.
Üçüncüsü müdahale ve besleme yasaklarıdır: kanuni ve tıbbi gerekçeler hariç hayvanlara veya ana karnındaki yavrularına — havyar üretimi hariç yumurtalarına — zarar verebilecek suni müdahaleler yapmak ve yabancı maddeler vermek; sağlık nedenleriyle gerekli olmadıkça zor kullanarak yem yedirmek ile alkollü içki, sigara, uyuşturucu ve benzeri bağımlılık yapan yiyecek veya içecekler vermek yasaktır (m.14/1-h ve k).
Ayrıca hayvanları hasta, gebelik süresinin üçte ikisini tamamlamış gebe ve yeni ana iken çalıştırmak ile uygun olmayan koşullarda barındırmak da yasaklar arasındadır (m.14/1-ı) — hayvan gücüyle çalışan turizm ve tarım işletmeleri bakımından somut bir sınırdır.
Ceza rejimi: hayvan başına hesap ve iki kat artırım
m.28, 7332 sayılı Kanun'la yeniden yazılmıştır ve iki özelliğiyle dikkat çeker: cezaların çoğu hayvan başına hesaplanır ve belirli kişiler bakımından iki kat uygulanır.
| İhlal | İdari para cezası (m.28) |
|---|---|
| m.14'ün (a), (b), (e), (g), (h), (ı) ve (k) bentleri | Hayvan başına 1.500 TL |
| m.14'ün (f) ve (l) bentleri (izinsiz kesim/piyasaya sürme; tehlike arz eden hayvanlar) | Hayvan başına 11.000 TL |
| m.14'ün (d) bendi (on altı yaşından küçüğe satış) | 2.000 TL |
| m.14'ün (n) bendi (ev hayvanını terk etmek) | Hayvan başına 60.000 TL |
| m.14'ün (o) bendi (2024'te eklendi) | Hayvan başına 50.000 TL |
| m.10/1'in ikinci cümlesi (satış yerinde kedi köpek bulundurmak) | Hayvan başına 1.500 TL |
| m.22 yükümlülüğü ve yönetmelik hükümleri (hayvanat bahçesi / doğal yaşam parkı) | Hayvan başına 2.500 TL |
| m.20'ye aykırı yayın (RTÜK takibi sonucunda) | İhlal edilen her ay için 21.000 TL |
Asıl ağırlaştırıcı hüküm listenin sonundadır:
"Maddede düzenlenen kabahatlerin veteriner hekim, veteriner sağlık teknisyeni, hayvan koruma derneği üyeleri, hayvan koruma vakfı üyeleri veya hayvanlara bakmak veya onları korumakla görevlendirilen kişiler tarafından işlenmesi durumunda verilecek ceza iki kat artırılarak uygulanır."
Bu, mesleki sıfata bağlı bir artırımdır ve veteriner klinikleri, pansiyonlar ile bakım hizmeti veren işletmeler için doğrudan sonuç doğurur: aynı fiil, sıradan bir kişide bir kat, işletmenin görevlendirdiği bakıcıda iki kat cezalandırılır.
Ayrıca m.24 uyarınca el konulan kedi ve köpekler ile Bakanlıkça uygun görülen diğer hayvanlar koruma altına alınarak, bakımevi bulunan en yakın belediye tarafından hayvan bakımevine götürülür.
Bu tutarlar 2021 tarihli metindeki hâlleridir; idari para cezaları 5326 sayılı Kabahatler Kanunu uyarınca her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiğinden, güncel miktar için ilgili yılın oranı esas alınmalıdır.
Adli cezalar ve hayvan bulundurma yasağı
2021'de eklenen m.28/A, bazı fiilleri idari kabahat olmaktan çıkarıp adli suç hâline getirmiştir:
| Fiil | Ceza (m.28/A) |
|---|---|
| Nesli yok olma tehlikesi altında olan bir hayvanı öldürmek | Bir yıldan beş yıla kadar hapis |
| Bir hayvan neslini yok etmek | Beş yıldan on yıla kadar hapis |
| m.12 kapsamındaki kesimler ile m.13'ün ilk üç fıkrasındaki hâller dışında ev hayvanını veya evcil hayvanı kasten öldürmek | Altı aydan dört yıla kadar hapis |
Bunun yanında idari bir tedbir daha vardır ve işletmeler bakımından ruhsat kadar ağır sonuç doğurabilir: Kanun'un hayvanları korumaya yönelik hükümlerine aykırı hareket eden, sahiplendiği hayvanların bakımını ciddi şekilde ihmal eden ya da onlara ağrı, acı veya zarar veren kişilerin, denetimle yetkili merci tarafından hayvan bulundurması yasaklanır (m.24). Bu yasak, hayvanla temas eden bir iş modelini fiilen sürdürülemez kılar.
Denetim ve yönetim tarafında ise her ilde, valinin başkanlığında toplanan bir il hayvanları koruma kurulu öngörülmüştür (m.15).
İşletme kurarken hangi izinler üst üste gelir
Hayvanla ilgili bir işletme kurulurken 5199 tek başına yeterli değildir; en az üç ayrı izin ekseni birlikte işler:
- İşyeri açma ve çalışma ruhsatı: genel rejim 3572 sayılı Kanun'dadır ve beyan ile kontrol mekaniği için işyeri açma ve çalışma ruhsatında beyan ve bir aylık kontrol yazımıza bakılabilir.
- Gıda ve yem boyutu: hayvan maması üretimi ve satışı ile veteriner hizmetleri bakımından 5996 sayılı Kanun'un onay ve kayıt rejimi devreye girer; eşikleri gıda işletmesinde onay ve kayıt yazımızda ele almıştık.
- Umuma açık işletme boyutu: hayvanat bahçesi veya doğal yaşam parkı gibi ziyarete açık tesislerde kolluk denetimi ve ruhsat rejimi ayrıca gündeme gelebilir; bu hattı umuma açık eğlence yerinde ruhsat ve men yazımızda incelemiştik.
Bu yazıdaki tutar ve şartlar kanun metnindeki hâlleriyle aktarılmıştır; hayvanat bahçesi, doğal yaşam parkı, üretim yeri ve satış yeri için aranan teknik koşullar Bakanlıkça çıkarılan yönetmeliklerde belirlendiğinden, somut bir yatırımda güncel yönetmelik esas alınmalıdır.
