Yarı iletken tasarımı, Türkiye'de patent veya telif hukukuyla değil, kendi kanunuyla korunur: 22/4/2004 tarihli ve 5147 sayılı Entegre Devre Topoğrafyalarının Korunması Hakkında Kanun. Türkiye'de çip tasarlayan, tasarım hizmeti alan veya yarı iletken ürün ithal eden bir yatırımcı için bu Kanun üç noktada patent hukukundan belirgin biçimde ayrılır: koruma süresi on yıldır, tersine mühendislik açıkça serbesttir ve tükenme uluslararasıdır.
Aşağıdaki çerçeve 7 Eylül 2026 tarihinde mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel 5147 sayılı Kanun metninden doğrulanmıştır.
Kimler yararlanır: ikametgâh ve karşılıklılık
3 üncü madde korumadan yararlanacakları iki fıkrada sayar.
Birinci fıkra üç grup tanır: Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları; "Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde ikametgâhı olan ve sınaî veya ticarî faaliyette bulunan gerçek ve tüzel kişiler"; ve "ilgili uluslararası anlaşmaların hükümleri dahilinde başvuru hakkına sahip kişiler."
İkinci fıkra ise bir açılış kapısıdır ve ölçütü karşılıklılıktır:
"Birinci fıkra hükmü kapsamı dışında kalmasına rağmen, Türkiye Cumhuriyeti uyruğundaki kişilere kanunen veya fiilen entegre devre topoğrafyası koruması tanıyan devletlerin uyruğundaki gerçek ve tüzel kişiler de karşılıklılık ilkesi gözetilerek Türkiye'de bu haktan yararlanırlar."
Buradaki formül dikkat ister: karşılıklılık yalnız kanunen değil, fiilen de sağlanabilir. Yani ilgili ülkede Türk vatandaşlarına fiilen koruma tanınıyorsa, ayrı bir kanunî düzenleme aranmaz.
Temsil bakımından ise bir zorunluluk vardır. 23 üncü maddeye göre başvuru sahipleri ile Sicile kayıtlı patent vekilleri Kurum nezdinde işlem yapabilir; ancak "ikametgâhı yurt dışında bulunan kişiler ancak, Sicile kayıtlı patent vekilleri vasıtasıyla temsil edilirler." Vekil tayin edilmesi hâlinde tüm işlemler vekil vasıtasıyla yapılır ve vekile yapılan tebligat asile yapılmış sayılır.
On yıl ve iki yıllık pencere
Koruma süresi, patent ve tasarım rejimlerinden farklı bir mantıkla kurulmuştur. 6 ncı maddeye göre korumanın başlangıcı, entegre devre topoğrafyasının hak sahibi tarafından veya onun izniyle üçüncü bir kişi tarafından "yurt içinde veya yurt dışında ilk kez ticarî açıdan piyasaya sürüldüğü tarihten itibaren iki yıl içinde tescil başvurusunun da yapılmış olması kaydıyla" o piyasaya sürülme tarihidir. Ticarî sürüm yoksa başlangıç, tescil başvurusunun yapıldığı tarihtir.
Yani ilk ticarî sürümden itibaren iki yıllık bir başvuru penceresi vardır ve başvuru bu pencerede yapılırsa koruma geriye — piyasaya sürüm tarihine — çekilir.
Süre on yıldır ve "bu süre onuncu takvim yılının bitiminde sona erer." Takvim yılı esası, korumanın gün üzerinden değil yıl sonu üzerinden bittiği anlamına gelir.
Üçüncü fıkra mutlak bir dış sınır koyar: entegre devre topoğrafyası, gizlilik gerektiren hâller dışında ticarî olarak kullanılmamışsa ve tasarlandığı tarihten itibaren on beş yıl içerisinde Kuruma tescil için başvurulmamışsa, koruma hakkı talep edilemez.
Korumanın konusu da dardır. 4 üncü madde uyarınca koruma, "entegre devre topoğrafyasının dayandığı içerik, işlem süreci, sistem, teknik veya topoğrafyanın kendisi dışında topoğrafyada sabitlenmiş bilgiye uygulanmaz." Korunan, düzenlemenin kendisidir; ardındaki fikir, yöntem veya veri değil. Ayrıca korumadan yararlanma, entegre devrenin "herhangi bir üründe kullanılıp kullanılmamasına bağlı değildir."
Orijinallik ölçütü 5 inci maddededir: topoğrafya, tasarlayıcısının kendi fikrî çabası sonucu ortaya çıkmış ve tasarlama sırasında "entegre devre üreticileri ve entegre devre topoğrafyası tasarlayıcıları arasında bilinmiyorsa" orijinal sayılır. Bilinen elemanların ve ara bağlantıların düzenlenmesinden oluşan bir topoğrafya ise, "bütün olarak ele alındığında, bir araya getirilmiş şekli bakımından" orijinallik şartını taşıyorsa korunur.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Yararlananlar | TC vatandaşı · Türkiye'de ikametgâhı olan ve sınaî/ticarî faaliyette bulunan kişi · anlaşma kapsamındakiler | m.3/1 |
| Yabancılar | Kanunen veya fiilen koruma tanıyan devlet uyruğu — karşılıklılık | m.3/2 |
| Yurt dışı ikametgâh | Ancak Sicile kayıtlı patent vekili ile temsil | m.23/3 |
| Başvuru penceresi | İlk ticarî sürümden itibaren iki yıl | m.6/1 |
| Süre | On yıl — onuncu takvim yılının bitiminde biter | m.6/2 |
| Mutlak sınır | Ticarî kullanım yoksa tasarımdan itibaren on beş yıl | m.6/3 |
| Kapsam dışı | İçerik, işlem süreci, sistem, teknik ve sabitlenmiş bilgi | m.4 |
Tersine mühendislik ve uluslararası tükenme
Hak sahibinin inhisarî yetkileri 11 inci maddede iki bentte toplanmıştır: koruma altındaki topoğrafyanın bütününün veya bir kısmının bir entegre devre içine alınması ya da başka şekilde çoğaltılması; ve korunan topoğrafyayı içeren entegre devrenin veya yasal olmayan biçimde çoğaltılmış topoğrafyayı içeren ürünün ithali, satışı veya ticarî amaçlı dağıtılması.
12 nci madde ise bu yetkilere beş istisna getirir ve bunlardan üçü doğrudan ticarî stratejiyi ilgilendirir.
Analiz ve değerlendirme serbestisi. Koruma altındaki topoğrafyanın "ticarî olmayan kişisel amaçlar için veya yalnızca değerlendirme, analiz, araştırma ya da eğitim amaçları için çoğaltılması" hak kapsamı dışındadır. Bununla da kalmaz: (b) bendi uyarınca "(a) bendinde belirtilen analiz ve değerlendirme sonucu ortaya çıkan ve orijinal olan entegre devre topoğrafyasının 11 inci maddedeki fiillere konu edilmesi" de serbesttir. Yani analiz sonucu geliştirilen ve kendisi orijinal olan yeni bir topoğrafya, üretilip satılabilir — kanun tersine mühendisliğe açık bir güvenli liman tanımıştır.
Uluslararası tükenme. (c) bendi, hakkın nerede tükendiğini belirler: korunan topoğrafyanın veya bunu üzerinde bulunduran entegre devrenin, hak sahibi tarafından veya onun onayıyla "yurt içinde veya yurt dışında piyasaya sürülmesinden sonra" ithalatı, satılması veya ticarî amaçlı dağıtımı hak kapsamı dışındadır. Tükenme uluslararasıdır: hak sahibi ürünü herhangi bir ülkede piyasaya sürdüyse, o ürünün Türkiye'ye paralel ithalatına bu Kanuna dayanarak engel olamaz.
Bağımsız tasarım savunması. (e) bendi uyarınca, "üçüncü bir kişi tarafından bağımsız olarak tasarlanmış orijinal ve birebir aynı olan" bir topoğrafyaya ilişkin olarak ithalat, satış veya dağıtım fiillerinin gerçekleştirilmesi tecavüz oluşturmaz. Patent hukukundan farklı olarak burada bağımsız yaratım bir savunmadır.
İyiniyetli üçüncü kişi. (d) bendi, kanuna aykırı çoğaltıldığını bilmeden ve bilmesi mümkün olmadan ürün edinen kişiyi korur; ancak koruma koşulludur: bu kişi durumu fark ettiği andan sonra yalnızca o zamana kadar elinde tuttuğu veya sipariş ettiği mallar üzerinden işlem yapabilir ve hak sahibine "makul bir bedel ödemek" zorundadır.
Dava, gümrük ve tazminat
Hakka tecavüz hâlinde dava açma hakkı 24 üncü maddededir ve başvuru aşamasını da kapsar: başvuru Bültende yayımlandığı takdirde başvuru sahibi tecavüzden dolayı dava açabilir. "Tecavüz eden, başvurudan veya kapsamından haberdar edilmiş ise başvurunun Bültende yayımlanmış olmasına bakılmaz." Tecavüz edenin kötüniyetli olduğuna hükmedilirse, yayımdan önce de tecavüzün varlığı kabul edilir.
Devir talebi. 25 inci maddeye göre, başvuruya konu temel unsurun üçüncü bir kişinin topoğrafyasından izinsiz alınması durumunda o kişi başvurunun kendisine devredilmesini mahkemeden talep edebilir; başvuru tescil edilmişse talep, "tescilin yayımlanmasından itibaren üç yıl içerisinde" yapılmalıdır.
Tazminat. 28 inci madde, zararın "sadece fiilî kaybın değerini değil, ayrıca tescilden doğan haklara tecavüz dolayısıyla yoksun kalınan kazancı da" kapsadığını söyler ve hak sahibine üç seçimlik hesap usulü tanır: tecavüz edenin rekabeti olmasaydı elde edilebilecek muhtemel gelir; tecavüz edenin kullanmakla elde ettiği kazanç; veya hukuka uygun bir lisans anlaşmasıyla ödenmesi gereken bedel. Hesaplamada topoğrafyanın ekonomik önemi, tecavüz anındaki geçerlilik süresi ile lisansların sayısı ve çeşidi gibi etkenler dikkate alınır. Mahkeme, topoğrafyanın ürünün üretilmesine "ekonomik bakımdan önemli bir katkısının bulunduğu kanaatine varırsa, kazancın hesaplanmasında makul bir payın daha eklenmesine" karar verir. Hak sahibi ayrıca 27 nci madde uyarınca tazminat yükümlüsünden kullanımla ilgili belgeleri talep edebilir.
Gümrük. 36 ncı madde uyarınca, aynısının üretilmesi tecavüz oluşturduğu için cezayı gerektiren taklit mallara, ithalat sırasında hak sahibinin veya temsilcisinin talebi üzerine gümrük idarelerince 4458 sayılı Gümrük Kanunu'nun 57 nci maddesi çerçevesinde işlem yapılır. Süre kısadır: "Gümrük idarelerindeki el koyma kararı, kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde esas hakkında ihtisas mahkemesinde dava açılmaz veya mahkemeden tedbir niteliğinde karar alınmazsa ortadan kalkar."
Mahkeme. 31 inci maddeye göre görevli mahkeme ihtisas mahkemeleridir ve bu mahkemeler tek hâkimli olarak görev yapar. Kurumun kararlarına karşı açılacak davalarda ve Kurum kararlarından zarar gören üçüncü kişilerin Kurum aleyhine açacağı davalarda görevli ve yetkili mahkeme Ankara ihtisas mahkemeleridir. Haklı çıkan taraf, kesinleşmiş kararın ilânını talep edebilir; ancak bu hak "kararın kesinleşmesinden sonra üç ay içinde talep edilmezse düşer."
🔴 Zamanaşımı hükmü güncellik ister. 29 uncu madde, tecavüzden kaynaklanan özel hukuk taleplerinde "818 sayılı Borçlar Kanununun zamanaşımına ilişkin hükümleri uygulanır" der. 818 sayılı Borçlar Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile yürürlükten kaldırılmıştır; gönderme bu nedenle yürürlükteki borçlar kanunu esas alınarak okunmalıdır.
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Analiz amaçlı çoğaltma | Hak kapsamı dışında; sonucu orijinalse ticarîleştirilebilir | m.12/a-b |
| Tükenme | Uluslararası — yurt dışı piyasaya sürüm yeterli | m.12/c |
| Bağımsız tasarım | Birebir aynı olsa da savunma | m.12/e |
| İyiniyetli edinen | Fark ettikten sonra elindeki mal + makul bedel | m.12/d |
| Devir talebi | Tescil yayımından itibaren üç yıl | m.25 |
| Gümrük el koyma | On iş günü içinde dava veya tedbir yoksa düşer | m.36 |
| Mahkeme | İhtisas mahkemesi, tek hâkimli; Kurum davalarında Ankara | m.31 |
Hak kime ait: çalışan, üniversite ve dış hizmet
Tasarımı kimin yaptığı ile hakkın kime ait olduğu farklı sorulardır ve Kanun üç ayrı hâli ayrı ayrı düzenler. Türkiye'de tasarım ekibi kuran ya da tasarım hizmeti satın alan bir yatırımcı için bu üç madde, sözleşme metnini belirler.
Hizmet ilişkisi. 8 inci maddeye göre "aralarındaki sözleşmede aksine bir hüküm yoksa; memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken tasarladıkları entegre devre topoğrafyasının koruma hakkı işverenlere aittir." Madde bir de ara hâl öngörür: sözleşmesi gerektirmediği hâlde çalışan, işyerindeki bilgiler ya da araçlardan faydalanarak bir topoğrafya yaparsa hak yine işverene ait olur; ancak bu durumda çalışana, "yaptığı entegre devre topoğrafyasının önemi göz önüne alınarak, tespit edilecek bir bedel ödenir" ve taraflar bedelde anlaşamazsa bedel mahkemece belirlenir.
Üniversite mensupları. 9 uncu madde tersi bir varsayım kurar: üniversitelere bağlı fakülte ve yüksek okullarda bilimsel çalışma yapan öğretim elemanlarınca tasarlanan topoğrafyalar üzerindeki hak öğretim elemanlarına aittir. Öğretim kurumu araştırma için özel olarak belli araç ve gereçleri sağlamak suretiyle harcamada bulunmuşsa, öğretim elemanı değerlendirmeyi yazı ile bildirmek ve talep hâlinde değerlendirme şekli ile kazanç miktarı hakkında bilgi vermekle yükümlüdür. Kurum, "kendisine yapılan yazılı bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde" elde edilen kazançtan uygun bir miktar talep edebilir; ancak talep edilecek miktar yaptığı harcamaları aşamaz.
İş görme sözleşmeleri. 10 uncu madde, hizmet sözleşmesi dışında kalan iş görme sözleşmeleri çerçevesinde tasarlanan topoğrafyalarda hak sahibini "aksine bir anlaşma yoksa işi veren kişi" olarak belirler. Yani dışarıdan alınan tasarım hizmetinde varsayılan hak sahibi sipariş verendir; buna karşılık kural sözleşmeyle değiştirilebilir niteliktedir.
Devir, rehin ve lisans
17 nci madde, başvuru veya tescilden doğan hakların malvarlığı değeri olarak nasıl dolaşacağını düzenler. Haklar devredilebilir ve miras yoluyla intikal eder; üzerlerinde ölüme bağlı tasarruf yapılabilir. Ayrıca bu haklar "kanunî veya akdî rehne ve hacze konu olabilir" ve bu durumda taraflardan birinin talebi üzerine Sicile kaydedilip Bültende yayımlanır; rehin ve haciz bakımından Türk Medenî Kanunu ile İcra ve İflas Kanunu hükümleri uygulanır.
İki şekil şartı vardır. Birincisi: "Başvuru ve tescilden doğan hak üzerinde yapılacak sağlararası işlemler yazılı şekle tâbidir." İkincisi bir alenilik kuralıdır: devir veya miras yoluyla intikal, ücretin ödenmesiyle Sicile kaydedilir ve Bültende yayımlanır; "yayım tarihi üçüncü şahıslara karşı hüküm ifade etme tarihidir."
Lisans tarafında 18 inci madde varsayılanları belirler. Lisans sözleşmesi yapılabilir ve taraflardan birinin talebi üzerine Sicile kaydedilip ilân edilir; Kurum ibraz edilen sözleşmeye ait gizli bilgileri dosyalayarak saklar. 🔑 Kritik cümle şudur: "Lisans sözleşmesi Sicile kaydedilmediği sürece üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez."
Varsayılan lisans türü de belirlenmiştir: "Aksi sözleşmede kararlaştırılmamışsa lisans inhisarî değildir." İnhisarî olmayan lisansta lisans veren, topoğrafyayı kendi kullanabileceği gibi üçüncü kişilere başka lisanslar da verebilir. İnhisarî lisansta ise lisans veren başkasına lisans veremez ve "hakkını açıkça saklı tutmadıkça, kendisi de entegre devre topoğrafyasını kullanamaz." Son olarak, "aksi sözleşmede kararlaştırılmamışsa, lisans alanlar, sözleşmeden doğan haklarını üçüncü kişilere devredemezler ve alt lisans veremezler."
Sonuç
Türkiye'de yarı iletken tasarımı koruma altına almak isteyen bir yabancı şirket için 5147 sayılı Kanun dört pratik sonuç doğurur. Erişim: koruma, Türkiye'de ikametgâhı olup sınaî veya ticarî faaliyette bulunanlara ve karşılıklılık ilkesi gereği Türk vatandaşlarına kanunen veya fiilen koruma tanıyan devletlerin uyruklarına açıktır; yurt dışında ikamet eden başvuru sahibi yalnızca Sicile kayıtlı patent vekili aracılığıyla temsil edilebilir. Zamanlama: ilk ticarî sürümden itibaren iki yıl içinde başvuru yapılmalıdır; koruma on yıl sürer ve onuncu takvim yılının sonunda biter. Rakip riski: analiz ve değerlendirme amaçlı çoğaltma serbesttir ve bu analizden doğan orijinal bir topoğrafya serbestçe üretilip satılabilir; bağımsız tasarım, birebir aynı olsa dahi savunmadır. Dağıtım: tükenme uluslararasıdır — ürün herhangi bir ülkede hak sahibinin onayıyla piyasaya sürüldüyse Türkiye'ye paralel ithalatı bu Kanunla engellenemez.
Patent hakkının kullanılmamasına bağlı zorunlu lisans rejimi için patentte zorunlu lisans yazımıza, yabancı eserlerin telif tarafındaki koruma çerçevesi için yabancı eser ve FSEK yazımıza, sınai mülkiyette yabancı hak sahibinin temsil zorunluluğu için marka ve patent vekili zorunluluğu yazımıza bakılabilir.
Bu çerçeve genel bilgilendirme amaçlıdır; somut bir tasarım için karşılıklılığın mevcut olup olmadığı ve başvuru şartları Kurum düzenlemelerinden doğrulanmalıdır.
