Polski emeryt, który myśli o przeprowadzce nad Adriatyk, zadaje zwykle cztery pytania naraz: czy ZUS wypłaci emeryturę do Czarnogóry, na jakiej podstawie może tam mieszkać dłużej niż kilka miesięcy, kto zapłaci za leczenie i czy od emerytury nie zapłaci podatku dwa razy. Czarnogóra nie jest w Unii Europejskiej, więc unijne zasady koordynacji tu nie działają. Działają za to dwie stare umowy z Jugosławią i czarnogórska ustawa o cudzoziemcach. Wszystkie trzy przeczytałem pod tym kątem.
Emerytura z ZUS: umowa z 1958 roku nadal obowiązuje
Polskę i Czarnogórę wiąże umowa o ubezpieczeniu społecznym z Jugosławią, podpisana w Warszawie 16 stycznia 1958 r., obowiązująca od 1 stycznia 1959 r. (Dz.U. z 1959 r. nr 19 poz. 114). Ministerstwo Rodziny i ZUS wymieniają ją w wykazie obowiązujących umów z adnotacją, że dotyczy obecnie Czarnogóry, Serbii oraz Bośni i Hercegowiny.
Dla emeryta najważniejszy jest art. 5 ust. 1 tej umowy: jeżeli przepisy jednej strony uzależniają prawo do świadczeń lub ich pobieranie od pobytu na jej terytorium, warunku tego nie stosuje się do obywateli stron, dopóki przebywają na terytorium drugiej strony. Mówiąc prościej: przeprowadzka do Czarnogóry nie zatrzymuje emerytury z ZUS.
Jeśli ktoś pracował w obu krajach, umowa sumuje okresy zatrudnienia (art. 4), a każda strona wypłaca część emerytury proporcjonalną do okresu przepracowanego u siebie (art. 9 ust. 2). Okres krótszy niż sześć miesięcy w jednym państwie nie daje prawa do świadczenia z tego państwa (art. 9 ust. 3).
Gdzie mieszkać: 30 dni, 90 dni i pobyt czasowy
Czarnogóra na razie traktuje Polaków jak innych cudzoziemców. Rozdział ustawy o cudzoziemcach (Zakon o strancima) o swobodnym pobycie obywateli UE (art. 150–203) zacznie się stosować dopiero od dnia przystąpienia Czarnogóry do Unii (art. 221). Do tego czasu obowiązują następujące reguły:
| Sposób | Na jak długo | Podstawa |
|---|---|---|
| Wjazd na dowód osobisty | do 30 dni | rozporządzenie o reżimie wizowym, art. 2 |
| Wjazd na paszport, bez wizy | do 90 dni w ciągu 180 dni | ustawa o cudzoziemcach, art. 34 |
| Pobyt czasowy z tytułu własności nieruchomości | na czas zezwolenia, z możliwością przedłużenia na tej samej podstawie | art. 38 ust. 1 pkt 8 i art. 56 |
| Pobyt stały | bezterminowo | art. 86 i 88 |
Limitu 90 dni w ciągu 180 nie da się „wyzerować" krótkim wyjazdem: kto spędził 90 dni, może wrócić dopiero po upływie 180 dni od pierwszego wjazdu (art. 34 ust. 3).
Własne mieszkanie jako podstawa pobytu
Ustawa nie przewiduje osobnej podstawy pobytu „dla emerytów". Najprostszą drogą dla polskiego emeryta jest pobyt czasowy z tytułu własności nieruchomości (art. 38 ust. 1 pkt 8). Tu Polacy mają przewagę, o której mało kto wie:
- zezwolenie wymaga własności co najmniej połowy nieruchomości (art. 56 ust. 2) i wypisu z katastru jako dowodu;
- obywatele spoza UE muszą dodatkowo wykazać, że podstawa podatku od nabycia wynosiła co najmniej 150 000 € (art. 56 ust. 4);
- obywateli państw UE i członków ich rodzin ten wymóg nie dotyczy (art. 56 ust. 5). Polak może więc uzyskać pobyt na podstawie mieszkania o dowolnej wartości.
Do tego dochodzą warunki ogólne z art. 43: środki utrzymania, zapewnione zakwaterowanie, ubezpieczenie zdrowotne, ważny dokument podróży i niekaralność. Środkami utrzymania może być właśnie emerytura. Zezwolenie przedłuża się tylko na tej samej podstawie, na której zostało wydane (art. 38 ust. 2).
Pobyt stały po pięciu latach
Po pięciu latach nieprzerwanego legalnego pobytu czasowego można wystąpić o pobyt stały (art. 86). Pobyt uznaje się za nieprzerwany mimo nieobecności, jeśli w ciągu tych pięciu lat trwały one łącznie do dziesięciu miesięcy albo jednorazowo do sześciu. Przy wniosku trzeba wykazać m.in. stałe środki utrzymania, ubezpieczenie zdrowotne, podstawową znajomość języka czarnogórskiego i uregulowane podatki za okres pobytu czasowego (art. 88).
Jak wygląda sama rejestracja pobytu krok po kroku, opisaliśmy w osobnym tekście. O projekcie, który miałby otworzyć obywatelom UE osobną ścieżkę pobytu przez inwestycję, pisaliśmy tutaj; to wciąż projekt, a nie obowiązujące prawo.
Leczenie: co mówi umowa, a co trzeba sprawdzić
Europejska karta ubezpieczenia zdrowotnego jest dokumentem unijnym, a Czarnogóra nie jest w UE. Dla emeryta ważniejsza jest więc umowa z 1958 r. Jej art. 7 stanowi, że świadczenia rzeczowe z ubezpieczenia na wypadek choroby przyznaje według własnych przepisów i na swój rachunek instytucja tej strony, na której terytorium przebywa osoba uprawniona, i wymienia wprost rencistę (w terminologii umowy to także emeryt).
Z tym przepisem łączy się art. 43 ustawy o cudzoziemcach: wśród form ubezpieczenia zdrowotnego wymaganego do pobytu czasowego wymienia on „ubezpieczenie zdrowotne zapewnione zgodnie z umową międzynarodową", obok prywatnego ubezpieczenia podróżnego.
Tu jednak kończy się to, co można przesądzić na podstawie samych tekstów. Jaki dokument z NFZ uznaje czarnogórski Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego i czy policja przyjmie go przy wniosku o pobyt, trzeba ustalić przed złożeniem wniosku. Na ten czas bezpieczniej mieć prywatną polisę, którą art. 43 akceptuje bez wątpliwości.
Podatek od emerytury: kluczowy jest art. 18 umowy
Druga umowa, o unikaniu podwójnego opodatkowania z Jugosławią z 12 czerwca 1997 r. (Dz.U. 2001 nr 104 poz. 1137), ma osobny przepis o emeryturach. Art. 18 stanowi, że emerytury i podobne świadczenia wypłacane osobie mającej miejsce zamieszkania w jednym państwie z tytułu wcześniejszej pracy najemnej podlegają opodatkowaniu tylko w tym państwie, czyli w państwie zamieszkania.
Wyjątkiem są emerytury z funduszy państwowych za służbę na rzecz państwa (art. 19 ust. 2). Opodatkowuje je państwo, które je wypłaca, chyba że emeryt jest obywatelem i rezydentem drugiego państwa. Dotyczy to na przykład emerytur mundurowych.
Po stronie czarnogórskiej art. 5 pkt 9 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (Zakon o porezu na dohodak fizičkih lica) stanowi, że emerytura nie jest dochodem, z wyjątkiem emerytur funkcjonariuszy państwowych i publicznych. Przepis nie rozróżnia emerytur krajowych i zagranicznych. Ponieważ wniosek ma dla emeryta duże znaczenie finansowe, warto przed przeprowadzką potwierdzić go w czarnogórskiej administracji podatkowej.
To wszystko działa tylko wtedy, gdy są Państwo rezydentem podatkowym Czarnogóry, a nie Polski:
- Czarnogóra uznaje za rezydenta osobę, która ma tam miejsce zamieszkania lub ośrodek interesów życiowych, albo przebywa tam ponad 183 dni w roku podatkowym (art. 3 czarnogórskiej ustawy);
- jeśli obie strony uznają Państwa za rezydenta, rozstrzyga art. 4 ust. 2 umowy: kolejno stałe miejsce zamieszkania, ośrodek interesów życiowych, miejsce zwykłego pobytu, obywatelstwo.
Samo zameldowanie w Czarnogórze nie zamyka polskiej rezydencji. Jeśli dom, rodzina i konta zostają w Polsce, a do Czarnogóry wyjeżdża się na sezon, rezydencja najpewniej zostanie w Polsce, a razem z nią polski podatek od emerytury. Czego ZUS wymaga, żeby przestać pobierać zaliczki na polski podatek, trzeba ustalić z ZUS albo polskim doradcą podatkowym; my odpowiadamy za stronę czarnogórską.
| Sytuacja | Gdzie podatek od emerytury z ZUS | Podstawa |
|---|---|---|
| Rezydent Czarnogóry, emerytura za pracę najemną | Tylko w Czarnogórze, która według swojej ustawy nie traktuje emerytury jako dochodu | umowa art. 18; czarnogórska ustawa o PIT art. 5 pkt 9 |
| Rezydent Polski, sezonowo w Czarnogórze | W Polsce | umowa art. 4 |
| Emerytura mundurowa z funduszy państwowych | Co do zasady w Polsce | umowa art. 19 ust. 2 |
Kolejność, która oszczędza kłopotów
- Ustalić, czy chcą Państwo naprawdę przenieść życie do Czarnogóry, czy spędzać tam część roku. Od tego zależy rezydencja podatkowa.
- Kupić mieszkanie po sprawdzeniu jego stanu prawnego (w Barze i Ulcinju zwłaszcza legalizacji; zob. nasz tekst) i policzyć roczne koszty (zob. rachunek kosztów).
- Złożyć wniosek o pobyt czasowy z tytułu własności, z dowodem środków (emerytura) i ubezpieczenia zdrowotnego.
- Ustalić z ZUS i polskim doradcą sposób wykazania rezydencji, a z czarnogórską administracją podatkową traktowanie emerytury.
- Po pięciu latach wystąpić o pobyt stały.
Szerszy obraz życia w Czarnogórze, od szkół po koszty, opisaliśmy w przewodniku dla Polaków.
Jeśli planują Państwo przeprowadzkę
Proszę przesłać nam informację o mieszkaniu (albo o tym, którego Państwo szukają), decyzję ZUS o przyznaniu emerytury i plan, ile miesięcy w roku chcą Państwo spędzać w Czarnogórze. Przygotujemy wniosek o pobyt czasowy z tytułu własności, sprawdzimy dokumenty dotyczące ubezpieczenia zdrowotnego i wskażemy, co trzeba ustalić po stronie polskiej, zanim złożą Państwo wniosek.
Źródła (stan na 27 września 2026 r.): umowa między PRL a FLRJ o ubezpieczeniu społecznym z 16 stycznia 1958 r. (Dz.U. 1959 nr 19 poz. 114), art. 1, 4, 5, 7, 9; umowa między Polską a FRJ o unikaniu podwójnego opodatkowania z 12 czerwca 1997 r. (Dz.U. 2001 nr 104 poz. 1137), art. 4, 18, 19; Zakon o strancima (Sl. list CG 12/2018, 3/2019, 86/2022, 77/2024, 3/2026), art. 34, 38, 43, 56, 86, 88, 150–203 i 221; Uredba o viznom režimu (tekst ujednolicony 108/26), art. 2; Zakon o porezu na dohodak fizičkih lica (Sl. list RCG 65/2001 … Sl. list CG 160/2025), art. 3, 4 i 5. Informacja ogólna, nie porada podatkowa ani emerytalna.
